झविलाल राहु मगर

नेपालको राष्ट्रिय योजनाको पन्ध्रौं योजनाको दस्तावेजको दीर्घकालीन सोच अनुसार २५ वर्षपछि अर्थात् बि.सं. २१०० सम्ममा नेपाल समृद्ध र सुखी हुनेछ भन्ने रहेको छ। योजनाले दिए अनुसार यसको अर्थ “समुन्नत, स्वाधीन र समाजवाद उन्मुख अर्थतन्त्र सहितको समान अवसर प्राप्त, स्वस्थ, शिक्षित, मर्यादित र उच्च जीवनस्तर भएका सुखी नागरिक बसोबास गर्ने मुलुक” हो।

१. जलस्रोतको पूर्ण सदुपयोग र सस्तो विद्युत क्रान्ति
नेपाल जलस्रोतमा विश्वकै धनी मुलुकमध्ये एक हो। करिब ६ हजारभन्दा बढी नदी तथा खोलाहरू र करिब ८३ हजार मेगावाट विद्युत उत्पादन सम्भावना हुँदाहुँदै पनि हामी आज सीमित मात्रामा विद्युत उत्पादन गरिरहेका छौँ। यदि नेपालका सम्पूर्ण नदीहरूको वैज्ञानिक अध्ययन गरी चरणबद्ध रूपमा जलविद्युत आयोजना निर्माण गरियो भने हजारौँ मेगावाट सस्तो विद्युत उत्पादन गर्न सकिन्छ। सस्तो विद्युत उपलब्ध भएपछि यसको प्रत्यक्ष लाभ जनताको जीवनशैलीमा देखिनेछ। खाना पकाउन ग्यासको सट्टा बिजुली प्रयोग हुनेछ, कपडा धुने, पानी तताउने, एसी र हिटर चलाउने काम सहज हुनेछ। यसले इन्धन आयातमा जाने अर्बौँ रुपैयाँ बचत गराउनेछ। विद्युत सस्तो भएपछि स्वदेशी तथा विदेशी लगानीकर्ता नेपालमा उद्योग खोल्न आकर्षित हुनेछन्। उद्योग तथा कलकारखाना खुलेपछि रोजगारी सिर्जना हुनेछ र बेरोजगारी समस्या घट्दै जानेछ। त्यसैले जलस्रोतको सदुपयोग केवल ऊर्जा उत्पादन होइन, औद्योगिक विकास, रोजगारी र समृद्धिको आधार हो।

२. हिमाली शुद्ध खानेपानीको निर्यात
नेपालका हिमाल र पहाडी क्षेत्रबाट बग्ने पानी प्राकृतिक रूपमा शुद्ध र सुरक्षित मानिन्छ। आज विश्वका धेरै मुलुकहरू, विशेषगरी खाडी मुलुकहरू, गम्भीर पानी संकटमा छन्। त्यहाँ पेट्रोल–डिजेल सस्तो भए पनि खानेपानी अत्यन्त महँगो छ। यदि नेपालले हिमाली शुद्ध पानीलाई वैज्ञानिक रूपमा प्रशोधन गरी बोतलबन्द तथा ठूलो परिमाणमा निर्यात गर्न सके, यो नेपालको महत्वपूर्ण निर्यात वस्तु बन्न सक्छ। पानीलाई कच्चा रूपमा बग्न दिनुभन्दा मूल्य अभिवृद्धि (Value Addition) गरी निर्यात गर्दा वैदेशिक मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ। यसले हिमाली तथा दुर्गम क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्नेछ, स्थानीय अर्थतन्त्र बलियो बनाउनेछ र राष्ट्रिय आम्दानी बढाउनेछ। साथै “नेपालको पानी” भन्ने ब्रान्ड अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा स्थापित हुन सक्छ। यसका लागि राज्यले स्पष्ट नीति, लगानीमैत्री वातावरण र दीर्घकालीन योजना बनाउनुपर्छ। हिमाली पानी अब केवल प्राकृतिक स्रोत होइन, राष्ट्रको आर्थिक शक्ति बन्न सक्छ।

३. वैज्ञानिक कृषि र अर्गानिक उत्पादन प्रवर्द्धन
नेपालको हिमाली र पहाडी क्षेत्र आज पनि रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोगबाट धेरै हदसम्म मुक्त छ। यही अवस्था हाम्रो ठूलो सम्भावना हो। अब आवश्यक छ-वैज्ञानिक कृषि प्रणाली अपनाउँदै अर्गानिक उत्पादनलाई राष्ट्रिय प्राथमिकता दिनु। हिमाल र पहाडलाई अर्गानिक क्षेत्र घोषणा गरी स्थानीय सरकारले उत्पादन संकलन, प्रशोधन र बजार व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। किसानले उत्पादन गरेको अर्गानिक वस्तु उचित मूल्य नपाएर खेर जाने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ। अर्गानिक तरकारी, फलफूल, जडीबुटी तथा खाद्यान्नको अन्तर्राष्ट्रिय बजार ठूलो छ। यदि राज्यले किसानलाई प्रविधि, तालिम र बजार सुनिश्चित गर्यो भने किसान आत्मनिर्भर हुन्छन्। यसले किसानको जीवनस्तर सुधार गर्नेछ, उपभोक्तालाई स्वस्थ खाना उपलब्ध गराउनेछ र देशलाई खाद्य सुरक्षातर्फ लैजानेछ। वैज्ञानिक कृषि र अर्गानिक उत्पादन स्वास्थ्य, रोजगारी र अर्थतन्त्र सबैसँग जोडिएको विषय हो।

४. हरियो वन नेपालको धन” लाई व्यवहारमा उतार्ने 
“हरियो वन नेपालको धन” भन्ने नारा धेरै पुरानो हो, तर व्यवहारमा यो नाराले अपेक्षित परिणाम दिन सकेको छैन। आज नेपालका जंगलमा लाखौँ घनमिटर काठ ढलेर सडिरहेको छ। अव्यवहारिक कानुन र कमजोर व्यवस्थापनका कारण यो अमूल्य स्रोत उपयोग हुन सकेको छैन। अब समय आएको छ वनसम्बन्धी कानुन संशोधन गर्ने। वैज्ञानिक रूपमा रुख कटान, पुनःरोपण र वन व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। आवश्यक मात्रामा काठ प्रयोग गर्दा वन नष्ट हुँदैन, बरु व्यवस्थापन सुदृढ हुन्छ। फर्निचर उद्योग, काठ मिल तथा कागज उद्योग सञ्चालन गर्दा स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना हुन्छ। काठ आयात घट्छ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ। वन संरक्षण र वन उपयोग एक–अर्काका विरोधी होइनन्। सही नीति र इमानदार कार्यान्वयन भएमा वन समृद्धिको स्रोत बन्न सक्छ।

५. वैज्ञानिक कृषि क्रान्ति र आत्मनिर्भरता
नेपाल आज पनि दैनिक उपभोग्य खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर छैन। चामल, दाल, तरकारीदेखि फलफूलसम्म आयातमा निर्भर छ। यो अवस्था दीर्घकालीन रूपमा खतरनाक हो। अब कृषि क्रान्ति आवश्यक छ-यान्त्रिकीकरण, सिंचाइ विस्तार, उन्नत बीउ, भण्डारण र बजारको सुनिश्चितता। स्थानीय सरकारले उत्पादन संकलन गरी उचित मूल्यमा खरिद–बिक्रीको व्यवस्था गर्नुपर्छ। हिमाल र पहाडी क्षेत्रका उत्पादनलाई अर्गानिक घोषणा गरी ब्रान्डिङ गर्न सके अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सकिन्छ। यसले किसानलाई सम्मानजनक आम्दानी दिन्छ। कृषि पेशा सम्मानित बनेपछि युवा विदेश जान बाध्य हुँदैनन्। वैज्ञानिक कृषि क्रान्ति भनेको आत्मनिर्भरता, रोजगारी र खाद्य सुरक्षा हो।

६. खनिज स्रोतको पुनः उत्खनन
नेपालमा सुन, तामा, फलाम, पेट्रोलियम पदार्थ तथा युरेनियमजस्ता खनिज स्रोत रहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। तर दीर्घकालीन नीति र इच्छाशक्तिको अभावमा उत्खनन कार्य अघि बढ्न सकेको छैन। यदि आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरी वातावरणीय सुरक्षालाई ध्यानमा राख्दै खनिज उत्खनन गरियो भने यसले ठूलो आर्थिक लाभ दिन सक्छ। खनिज आयात घट्छ, रोजगारी सिर्जना हुन्छ र राष्ट्रिय आम्दानी बढ्छ। खनिज उत्खनन निजी स्वार्थका लागि होइन, राष्ट्रिय हितका लागि हुनुपर्छ। पारदर्शी नीति, कडा अनुगमन र जनताको हित सुनिश्चित गर्नु आवश्यक छ।
खनिज स्रोतको सही प्रयोगले नेपाललाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

७. औद्योगिक क्रान्ति र प्रदेशगत उद्योग
नेपालको प्रमुख समस्या बेरोजगारी हो। काम गर्न चाहँदा पनि काम नपाउने अवस्था अन्त्य गर्न औद्योगिक क्रान्ति आवश्यक छ। सातै प्रदेशमा त्यहाँको भूगोल, स्रोत र उत्पादनअनुसार उद्योग स्थापना गर्नुपर्छ। तराईमा कृषि–आधारित उद्योग, पहाडमा जडीबुटी र फलफूल प्रशोधन उद्योग, हिमालमा पर्यटन र पानी उद्योग विकास गर्न सकिन्छ। यसले स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना गर्छ। औद्योगिक विकासले युवालाई स्वदेशमै अवसर दिन्छ, वैदेशिक पलायन घटाउँछ र प्रदेशगत असन्तुलन कम गर्छ।
औद्योगिक क्रान्ति भनेको केवल उद्योग खोल्नु होइन, आर्थिक आत्मनिर्भरता र सामाजिक स्थायित्वको आधार हो।
अन्य आवश्यक बुँदा (Additional Points)
• शिक्षा र सीप विकास: उत्पादनमुखी र रोजगारमुखी शिक्षा प्रणाली
• स्वास्थ्य सेवा: सबै नागरिकलाई गुणस्तरीय र सुलभ स्वास्थ्य सेवा
• सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण: पारदर्शी प्रशासन बिना विकास सम्भव छैन
• युवा सहभागिता: नीति निर्माणमा युवाको सक्रिय भूमिका
• डिजिटल प्रविधि: सेवा प्रवाहलाई छिटो र प्रभावकारी बनाउने

निष्कर्ष
नेपाल गरिब होइन, सम्भावनाले भरिएको देश हो। सही नीति, इमानदार नेतृत्व र वैज्ञानिक कार्यान्वयन भएमा नेपाललाई समृद्ध र नेपाली जनतालाई सुखी–खुसी बनाउन सकिन्छ। अब नारा होइन, काम गर्ने समय आएको छ।

केन्द्रिय सदस्य नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी