काठमाडौँ । नेपालको इतिहासमा पहिलो राजनीतिक विद्यार्थी आन्दोलनका रूपमा चिनिएको ‘जयतु संस्कृतम्’ दिवस आज विभिन्न रचनात्मक र औपचारिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरी देशभर मनाइँदैछ।

राणा शासकहरूको कडा र जहानियाँ शासन व्यवस्थाका विरुद्ध विसं २००४ असार १ गते तीनधारा पाठशालाका विद्यार्थीहरूले आधुनिक विषयहरू पनि पढ्न पाउनुपर्ने माग राख्दै ऐतिहासिक आन्दोलनको बिगुल फुकेका थिए। सोही गौरवमय दिनको सम्झनामा प्रत्येक वर्ष असार १ गतेलाई जयतु संस्कृतम् दिवसका रूपमा मनाउने गरिन्छ।

यस वर्ष ८०औँ जयतु संस्कृतम् दिवस मनाउन लागिएको छ। दिवसको अवसरमा आज बिहान दरबारमार्गस्थित तीनधारा पाठशाला अगाडि रहेको जयतु संस्कृतम् स्तम्भमा माल्यार्पण तथा पुष्पगुच्छा अर्पण गरी विश्वशान्तिको सङ्कल्पसहित स्वस्तिवाचन गरिएको छ। स्तम्भमा माल्यार्पण र स्वस्तिवाचन सकिएपछि त्यहाँबाट एउटा विशेष प्रभातफेरी (र्‍याली) निकालिनेछ। उक्त प्रभातफेरी रानीपोखरीस्थित ऐतिहासिक संस्कृत माध्यमिक विद्यालय (दरबार हाईस्कुल) मा पुगेर औपचारिक मूल समारोहमा परिणत हुने र विशेष विमर्श कार्यक्रम गरिने संस्थाले जनाएको छ।

त्यस समयमा तीनधारा पाठशालाका विद्यार्थीहरूले केवल संस्कृतका शास्त्रीय विषय मात्र नभई आधुनिक अङ्ग्रेजी, गणित, विज्ञान र भूगोल जस्ता व्यावहारिक विषयहरू समेत पाठ्यक्रममा समावेश गरिनुपर्ने माग अघि सारेका थिए। सुरुमा शैक्षिक सुधारको मागबाट उठेको यो आन्दोलन पछि गएर जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य र देशमा प्रजातन्त्र स्थापनाको राजनीतिक लक्ष्यमा केन्द्रित हुन पुग्यो।

आन्दोलनबाट आक्रोशित भएका राणा शासकहरूले तीनधारा पाठशालाका आन्दोलनकारी विद्यार्थीहरूको चार पाटा मुडेर काठमाडौँ उपत्यकाका विभिन्न नाकाबाट देश निकाला (निकाला) गरेका थिए। तर, शासकहरूको यो दमनकारी कदम उनीहरूका लागि प्रत्युत्पादक बन्यो। उपत्यकाबाट बाहिरिएका विद्यार्थीहरूले देशका कुनाकन्दरा र गाउँ-गाउँमा पुगेर राणा शासनविरुद्ध जनचेतना र जागरण फैलाए, जसले गर्दा आम जनता राणा विरोधी आन्दोलनमा सङ्गठित हुने बलियो आधार तयार भयो।

देशका विभिन्न भागमा जागरण फैलाउँदै ती विद्यार्थीहरू अन्ततः भारतको वनारस पुगेका थिए। वनारसमा राणा शासन अन्त्यका लागि प्रवासमा रहेका नेपालीहरूलाई गोलबद्ध गरिरहनुभएका नेपाली कांग्रेसका संस्थापक जननायक बिपी कोइराला लगायतका शीर्ष नेताहरूसँग जयतु संस्कृतम्का प्रमुख अगुवाहरू पूर्णप्रसाद ब्राह्मण र श्रीभद्र शर्मा लगायतले भेटघाट गरे। त्यसपछि यो टोली औपचारिक रूपमै प्रजातन्त्र स्थापनाको राष्ट्रिय आन्दोलनमा समाहित भएको इतिहास छ।

यस आन्दोलनको स्वर्ण वर्षको अवसर पारेर विसं २०५५ मा संस्कृत क्षेत्रको संवर्द्धन र संस्थागत विकास गर्ने उद्देश्यका साथ ‘जयतु संस्कृतम्’ संस्थालाई विधिवत् रूपमा दर्ता गरियो र सोही वर्षदेखि यो दिवस संस्थागत रूपमा मनाउन थालिएको हो।