बासु दुलाल

नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा केही नेता सत्ताका कारण सम्झिन्छन्, केही नाराका कारण, तर थोरै मात्र नेता हुन्छन् जसलाई इतिहासले संक्रमणकालका मार्गदर्शक का रूपमा सम्झन्छ।
त्यस्तै एक नाम हो माधव कुमार नेपाल। उनी पञ्चायतको अँध्यारोदेखि गणतन्त्रको उज्यालोसम्म, संघर्षलाई संस्थागत परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्ने शान्त साधक नायक हुन्।

पञ्चायतकाल : कठोर दिनहरू र राजनीतिक दीक्षा
पञ्चायतको एकदलीय निरंकुश शासनका बेला राजनीति गर्नु अपराधसरह थियो। त्यही कालखण्डमा माधव नेपाल भूमिगत कम्युनिस्ट कार्यकर्ता का रूपमा सक्रिय भए। राज्यको निगरानी, गिरफ्तारीको डर, संगठनमाथि प्रतिबन्ध यी सबै कठोर दिनहरू उनले भोगे।
सरकारी सेवामा रहँदा पनि विचार त्यागेनन्, अन्ततः जागिर छोडेर पूर्णकालीन राजनीतिमा प्रवेश गरे।
यो चरणले उनलाई धैर्य, संगठन क्षमता र वैचारिक अनुशासन सिकायो।

को-के-माले हुँदै एमाले : संगठन निर्माणका शिल्पी
पञ्चायतकालीन छरिएका कम्युनिस्ट धाराहरूलाई एकताबद्ध गर्दै को-के–माले हुँदै एमाले निर्माणमा माधव नेपालको भूमिका निर्णायक रह्यो। संगठन विस्तार, कार्यकर्ता प्रशिक्षण र वैचारिक स्पष्टतामा उनले निरन्तर काम गरे।
यसै आधारमा उनी २०५० को दशकमा एमाले महासचिव बनेर करिब १५ वर्ष पार्टीको वैचारिक मेरुदण्ड बने।
२०४७ सालको संविधान : लोकतान्त्रिक संरचनाका अभियन्ता
२०४७ सालको संविधान निर्माण नेपालको लोकतान्त्रिक यात्राको ऐतिहासिक मोड थियो।
यस संविधानमा
बहुदलीय व्यवस्था
मौलिक हक
संवैधानिक सर्वोच्चता
स्थापित गर्न कम्युनिस्ट धाराको तर्फबाट माधव नेपालको सन्तुलित, प्रगतिशील र लोकतान्त्रिक हस्तक्षेप महत्वपूर्ण रह्यो।
उनले प्रमाणित गरे  कम्युनिस्ट आन्दोलन लोकतन्त्रको विरोधी होइन, लोकतन्त्रको परिष्कृत पक्षधर हो।
२०५१ सालको नौ महिने सरकार : लोकप्रियताको राजनीति
२०५१ सालको नौ महिने अल्पमत एमाले सरकार सत्तामा टिक्नेभन्दा पनि इतिहास बनाउने सरकार बन्यो।

यस सरकारका ऐतिहासिक कार्यक्रम
आफ्नो गाउँ आफैं बनाऔं
वृद्धभत्ता, नौ स कार्यक्रम
स्थानीय विकास र सामाजिक सुरक्षाको अभ्यास
यी कार्यक्रमको वैचारिक सोच र राजनीतिक रक्षा माधव नेपालकै भूमिकाबाट सम्भव भयो।
अल्पमत हुँदाहुँदै पनि सरकार लोकप्रिय हुनुको कारण नीति जनमुखी थियो।
माओवादी जनयुद्ध र शान्ति प्रक्रिया : संवादका वास्तुकार
माओवादी जनयुद्धलाई केवल सैन्य समस्या होइन, राजनीतिक यथार्थ का रूपमा बुझ्ने नेतामध्ये माधव नेपाल अग्रपङ्क्तिमा रहे।
दरबार, संसदीय दल र माओवादीबीच संवादको सेतु बनेर उनले शान्ति प्रक्रियालाई सम्भव बनाए।
विस्तृत शान्ति सम्झौता सम्भव हुनुमा उनको संयम, धैर्य र समन्वय क्षमता निर्णायक रह्यो।
२०६२/०६३ को जनआन्दोलन : गणतन्त्रका मुख्य नायक
२०६२/०६३ को जनआन्दोलन केवल सडकको आवेग थिएन, त्यो रणनीति, संयम र साझा न्यूनतम एजेन्डा को परिणाम थियो।

यस आन्दोलनमा माधव नेपालको भूमिका
सातदलीय गठबन्धनको सन्तुलनकायम गर्नु ,
माओवादी र संसदीय शक्तिबीच समन्वय, २३८ वर्षको तानाशाही
राजतन्त्र हटाउने तर राज्य संरचना जोगाउने दृष्टि भएका नेता हुन् माधव नेपाल ,
यस अर्थमा, गणतन्त्र स्थापनाका उनी मुख्य नायक हुन्- नारा होइन, नक्शा बनाउने नायक।
प्रधानमन्त्रीत्वकाल : संकट वहन गर्ने नेतृत्व-
२०६६/२०६७ को प्रधानमन्त्रीत्व लोकप्रियताभन्दा जिम्मेवारीको काल थियो।
शान्ति प्रक्रिया, सेना-माओवादी समायोजन र संविधान निर्माण जोगाउने कठिन जिम्मेवारी उनले बहन गरे।
यो कालले देखायो- माधव नेपाल सत्ता खोज्ने होइन, संकट सम्हाल्ने नेता हुन्।

एमाले विवाद र समाजवादी मोड-
एमालेभित्र बढ्दो सत्ताकेन्द्रित प्रवृत्तिका विरुद्ध उनले पदभन्दा सिद्धान्त रोजे।
यसैबाट नेकपा (एकीकृत समाजवादी) को जन्म भयो, जहाँ उनी अध्यक्ष बने।
यो विभाजन कमजोरी होइन, राजनीतिक नैतिकताको मूल्य थियो।

सबल पक्ष र सिकाइ-
माधव नेपालबाट सिक्नुपर्ने मुख्य कुरा
सत्ता होइन, संस्था र विचार ठूलो हो
आवेग होइन, धैर्य र संवाद आबस्यक छ ।
जितभन्दा ठूलो, इमानदार संघर्ष
व्यक्तिगत रुपमा सादगी, सार्वजनिक उत्तरदायित्व बहन भन्ने कुरा गणतन्त्रमा नायक माधव कुमार नेपाल बाट सिक्नु पर्दछ।

निष्कर्ष-
माधव कुमार नेपाल
क्रान्तिका नारा लगाउने नेता होइनन्,
क्रान्तिलाई संविधान, शान्ति र गणतन्त्रमा रूपान्तरण गर्ने शान्त साधक हुन्।
इतिहासले गणतन्त्रका नायकहरूको सूची बनाउँदा,
आदरणीय माधव कुमार नेपाल अग्रपङ्क्तिमा होइन, मेरुदण्डमा उभिएको नाम हुनेछ। आगामी दिन नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी समग्र बाम आन्दोलन र समाजबाद सहित अभिबाज्य स्वतन्त्र , समृद्ध देश नेपालको निर्माणमा आदरणीय माधव नेपाल को अझ सक्रिय र कार्यकारी भूमिका आबस्यक छ । उहाँको नैतिक र सरल जीवनशैली हामी आम नेपालीको निम्ति प्रेरणा बन्नु पर्छ झन् आफूलाई कम्युनिस्ट भन्ने हाम्रा लागि आदर्श पात्र हुन माधव नेपाल ।
अस्तु

केन्द्रीय सदस्य- नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी