“शान्तिको घर निर्माण हुँदैछ-संसार बदल्न होइन, मानवतालाई आफू वास्तवमा को हो भन्ने सम्झाउन।”

मानव इतिहासका हरेक महान् सभ्यताले आफ्ना सर्वोच्च मूल्यहरूको प्रतीकस्वरूप स्मारकहरू निर्माण गरेका छन्।

मिश्रले अनन्तताको प्रतीक पिरामिडहरू निर्माण गर्‍यो। ग्रीसले ज्ञानका मन्दिरहरू उठायो। रोमले शासनका केन्द्रहरू बनायो। युरोपले आस्थाका विशाल क्याथेड्रलहरू निर्माण गर्‍यो। आधुनिक युगले व्यापार, प्रविधि र नवप्रवर्तनका गगनचुम्बी संरचनाहरू खडा गर्‍यो।

तर एउटा प्रश्न अझै पनि अनुत्तरित छ-

के मानव सभ्यताले कहिल्यै शान्तिलाई समर्पित आफ्नो सबैभन्दा महान् स्मारक निर्माण गरेको छ ?

हामीसँग युद्धका स्मारक छन्। विजयका स्मारक छन्। राजाहरू, शासकहरू र सैनिकहरूको सम्झनामा बनेका अनगिन्ती संरचनाहरू छन्। तर सम्पूर्ण मानवताको साझा मूल्य-शान्ति-का लागि स्थायी र विश्वव्यापी घर भने अहिलेसम्म बनेको छैन।

सायद यही रिक्ततालाई पूरा गर्ने एउटा ऐतिहासिक प्रयास हो-युनिभर्सल पिस स्याङ्क्चुअरी (Universal Peace Sanctuary)।

रिन्पोछेको दृष्टि : एउटा भवनभन्दा धेरै ठूलो सपना

पहिलो दृष्टिमा यो शान्ति केन्द्र जस्तो देखिन सक्छ। तर यसको अन्तरआत्मा अझ धेरै गहिरो छ।

रिन्पोछेले बारम्बार भन्नुहुन्छ-“सबैजना यस यात्राका सहभागी (Stakeholders) बनून्।”

यस वाक्यको अर्थ केवल आर्थिक वा संस्थागत सहभागिता होइन। यसको गहिरो सन्देश हो-हरेक मानिस मानवताको नयाँ अध्यायको सह-सिर्जनाकर्ता बनोस्।

यो कुनै एक संस्था, धर्म वा राष्ट्रको परियोजना होइन। यो सम्पूर्ण मानवताको साझा उत्तरदायित्व र साझा सम्भावनाको आह्वान हो।

शान्ति भनेको युद्धको अभाव मात्र होइन

सामान्यतया शान्तिलाई युद्ध नभएको अवस्था भनेर बुझिन्छ। तर शान्तिको अर्थ त्यसभन्दा धेरै व्यापक छ।

शान्ति भनेको मानव चेतनाको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो।

जहाँ करुणा हुन्छ, त्यहाँ शान्ति हुन्छ।

जहाँ सम्मान हुन्छ, त्यहाँ शान्ति हुन्छ।

जहाँ विश्वास हुन्छ, त्यहाँ शान्ति हुन्छ।

र जहाँ मानवता जागृत हुन्छ, त्यहाँ स्थायी शान्तिको सम्भावना जन्मिन्छ।

किन लुम्बिनी?

धेरैले भन्छन्कि-नभने भगवान् बुद्धको जन्म लुम्बिनीमा भएको थियो।

तर यसको अर्थ अझ गहिरो हुन सक्छ।

लुम्बिनी त्यो भूमि हो, जहाँ एक जागृत मानवको जन्मले विश्व सभ्यताको दिशा परिवर्तन गर्‍यो। साथै, यो त्यो पवित्र भूमि पनि हो, जहाँ एक आमाले आफ्नो सन्तानलाई निःस्वार्थ प्रेमका साथ जन्म दिनुभयो।

यदि यही भूमिबाट लाखौँ मानिसले करुणा, सहअस्तित्व र मानवताको नयाँ चेतना जगाउन सके भने, लुम्बिनी केवल बुद्धको जन्मस्थल मात्र रहने छैन; यो मानवताको साझा जागरणस्थल बन्नेछ।

मानवताको साझा अभयारण्य

‘Sanctuary’ अर्थात् अभयारण्य भनेको त्यस्तो स्थान हो जहाँ सबैभन्दा मूल्यवान् कुरा सुरक्षित गरिन्छ।

हामी वन्यजन्तुका लागि अभयारण्य बनाउँछौं। चराचुरुङ्गीका लागि बनाउँछौं। प्रकृतिका लागि बनाउँछौं।

तर एउटा प्रश्न उठ्छ-

यदि आज सबैभन्दा संकटमा परेको कुरा शान्ति नै हो भने ?

त्यस अवस्थामा Universal Peace Sanctuary मानवताको शान्तिको अभयारण्य बन्न सक्छ-जहाँ आशा, करुणा, संवाद र सहअस्तित्व सुरक्षित रहन्छ।

हामी कस्तो संसार छोडेर जाँदैछौँ ?

“के तपाईं विश्वशान्तिको पक्षमा हुनुहुन्छ?” भन्ने प्रश्नमा प्रायः सबैले “हो” भन्छन्।

तर अझ गहिरो प्रश्न यस्तो हुन सक्छ-

“तपाईं आफ्ना सन्तति र भावी पुस्ताले कस्तो संसार विरासतमा पाऊन् भन्ने चाहनुहुन्छ ?”

यही प्रश्नले हामीलाई वर्तमानभन्दा पर, भविष्य र उत्तरदायित्वतर्फ डोर्याउँछ।

आन्दोलनका तीन आधारस्तम्भ
स्मरण (Remember)
हामी सबैभन्दा पहिले मानव हौं।
करुणा विचारभन्दा ठूलो हो।
सम्बन्ध विभाजनभन्दा बलियो हो।
पुनर्स्थापना (Restore)
आत्मिक शान्ति पुनर्जीवित गरौँ।
सम्बन्धहरू पुनः जोडौँ।
विश्वास पुनर्निर्माण गरौँ।
मानवतालाई पुनः जागृत गरौँ।
उत्थान (Rise)
सँगै उठौँ।
डरभन्दा माथि उठौँ ।
घृणाभन्दा माथि उठौँ ।
एउटै मानव परिवारका रूपमा अघि बढौँ ।
शान्तिलाई मानवताको महान् उपलब्धि बनाऔँ

धन, शक्ति, प्रविधि वा विजयभन्दा पनि ठूलो उपलब्धि यदि केही हुन सक्छ भने, त्यो शान्ति हो।

हामी यस्तो युगको निर्माण गर्न सक्छौँ, जहाँ भविष्यका बालबालिकाले खेलाडी, वैज्ञानिक वा उद्यमी बन्ने सपना जस्तै “शान्ति निर्माता” बन्ने सपना पनि देखून्।

त्यो दिन शान्ति केवल एउटा आदर्श रहने छैन; त्यो मानव सभ्यताको संस्कृति बन्नेछ।

अन्तिम सन्देश

रिन्पोछेको दृष्टि संसार परिवर्तन गर्ने अभियान मात्र होइन।

यो मानवतालाई आफ्नै अन्तरआत्मा सम्झाउने यात्रा हो।

यस यात्राको केन्द्रमा एउटा सरल तर गहिरो सन्देश छ-

“युनिभर्सल पिस स्याङ्क्चुअरी संसार बदल्नका लागि निर्माण भइरहेको होइन; यो मानवतालाई हामी सधैँदेखि वास्तवमा को हौँ भन्ने सम्झाउन निर्माण भइरहेको हो।”

सायद यही सन्देशले आजको पुस्तालाई प्रेरित गर्नेछ र भोलिका पुस्तालाई एउटा नयाँ सभ्यताको जग निर्माण गर्ने साहस दिनेछ।

यदि मानव इतिहासले युद्धका स्मारकहरू निर्माण गर्न सक्छ भने, अब समय आएको छ-मानवताले शान्तिलाई पनि आफ्नो सबैभन्दा महान् स्मारक बनाओस्।