नेपालमा पछिल्लो समय घटेका दुई   बालबालिकासम्बन्धी घटनाले हाम्रो समाजको सुरक्षाबोधमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएनको छ। साढे दुई वर्षका शिवन तामाङ तीन दिनसम्म जंगलमा हराएपछि सकुशल भेटिए। जंगल, जंगली जनावर, भौगोलिक कठिनाइ र मौसमको जोखिमबीच पनि उनी जीवनसहित घर फर्किए। तर अर्कोतर्फ, तीन वर्षीया गरिमा चौधरी आफ्नै घरनजिकबाट चकलेटको प्रलोभनमा लगिएको आरोपपछि जघन्य अपराधको शिकार भएको घटनाले समाजको अर्को भयावह अनुहार देखाएको छ।
यी दुई घटनालाई केवल संयोगका रूपमा हेर्न मिल्दैन। एउटा घटनाले प्रकृतिको जोखिम देखाउँछ भने अर्कोले मानवीय विकृतिको जोखिम उजागर गर्छ। अझ गम्भीर कुरा के हो भने, जंगलमा हराएको बालकलाई खोजेर परिवार र समाजले सुरक्षित घर फर्काउन सक्यो; तर आफ्नै घरआँगन वरिपरि रहेको बालिकालाई मानिसबाटै जोगाउन सकेनौँ।
त्यसैले प्रश्न उठ्छ के हाम्रा बालबालिकाका लागि जंगलभन्दा समाज नै बढी असुरक्षित बन्दै गएको हो ?
जंगलको डरभन्दा मान्छेको डर
जंगल स्वभावतः जोखिमपूर्ण हुन्छ। त्यहाँ बाटो बिराउन सकिन्छ, जंगली जनावरको सामना हुन सक्छ, भिरपाखा र खोलानालाले जोखिम निम्त्याउन सक्छ। तर जंगलले कुनै षड्यन्त्र गर्दैन। उसले बालबालिकालाई लोभ्याएर बोलाउँदैन, विश्वास जितेर एकान्तमा लैजाँदैन र अवसर खोजेर अपराध गर्दैन।
मानिस भने विवेक, चेतना र नैतिकता भएको प्राणी हो। तर त्यही विवेक गुमाउँदा मानिस नै सबैभन्दा ठूलो खतरा बन्न सक्छ।
बालबालिकाविरुद्ध हुने हिंसा, यौन दुर्व्यवहार, अपहरण, बेचबिखन, शोषण तथा अन्य अपराधले हाम्रो समाजको सुरक्षा संरचनामाथि गम्भीर प्रश्न उठाइरहेका छन्। अपराधी प्रायः अपरिचित नै हुन्छ भन्ने हाम्रो पुरानो बुझाइ पनि पर्याप्त छैन। बालबालिकामाथि हुने धेरै अपराधमा परिचित, आफन्त, छिमेकी वा विश्वासमा रहेका व्यक्तिको संलग्नता देखिन सक्छ। त्यसैले बालसुरक्षाको विषयमा ‘अपरिचितबाट मात्र सावधान’ भन्ने चेतना पर्याप्त हुँदैन।
बालबालिका कमजोर होइनन्, तर असुरक्षित छन्
बालबालिकालाई संसारको जटिलता थाहा हुँदैन। कसैले मिठो बोली बोल्यो, चकलेट दियो, खेलौना देखायो वा आफूलाई चिनेको व्यक्तिको नाम लियो भने उनीहरू सहजै विश्वास गर्न सक्छन्। यही स्वाभाविक बालमनोविज्ञानलाई अपराधीले दुरुपयोग गर्न सक्छ।
त्यसैले बालबालिकालाई डराएर होइन, बुझाएर सुरक्षा सिकाउनुपर्छ।
‘कसैले बोलाए नजानू’, ‘अपरिचितसँग कुरा नगर्नू’ मात्र पर्याप्त छैन। उनीहरूलाई आफ्नो शरीरमाथिको अधिकार, असहज स्पर्श र सुरक्षित/असुरक्षित व्यवहारको सामान्य ज्ञान, आपत्कालीन अवस्थामा कसलाई खबर गर्ने, अभिभावकसँग कुनै कुरा लुकाउनु नपर्ने र कसैले धम्की दिए पनि सत्य भन्न सकिने वातावरण दिनुपर्छ।
विशेषतः साना बालबालिकाका लागि घर, विद्यालय र समुदायबीच निरन्तर संवाद आवश्यक छ।

बालसुरक्षा भनेको चौबीसै घण्टा बच्चाको पछि लाग्नु मात्र होइन। बच्चालाई सुरक्षित निर्णय गर्न सक्षम बनाउनु पनि हो।
अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई
आफूबाट टाढा जाँदा कहाँ जाने र कसलाई जानकारी दिने भन्ने सिकाउने,
अपरिचित व्यक्तिले मिठाई, चकलेट, खेलौना वा अन्य प्रलोभन दिएर बोलाए के गर्ने भनेर अभ्यास गराउने,
‘सुरक्षित मानिस’हरूको सूची बनाउने,
घरमा फर्किन ढिला भए वा सम्पर्क टुटे तत्काल खोजी सुरु गर्ने,
बच्चाले सुनाएको असहज कुरा ‘त्यस्तो केही भएको छैन होला’ भनेर बेवास्ता नगर्ने,
मोबाइल तथा सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने उमेरका बालबालिकालाई डिजिटल सुरक्षा पनि सिकाउने
जस्ता विषयमा सचेत हुनुपर्छ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा बच्चाले कुनै घटना सुनाउँदा पहिले विश्वास गर्ने, त्यसपछि अनुसन्धान गर्ने वातावरण बनाउनु हो।
डर र गालीले बच्चालाई मौन बनाउँछ; विश्वासले बोल्न सिकाउँछ।

हाम्रो समाजमा ‘आफ्नो घरको कुरा बाहिर नल्याउने’, ‘इज्जत जोगाउने’ र ‘केही भएको छैन भनेर मिलाउने’ प्रवृत्ति अझै कतिपय अवस्थामा देखिन्छ। बालबालिकामाथि हुने हिंसाका घटनामा यस्तो मौनता अपराधीका लागि अप्रत्यक्ष संरक्षण बन्न सक्छ।
कुनै बच्चा असामान्य रूपमा डराएको छ, कुनै व्यक्तिसँग जान अस्वीकार गर्छ, व्यवहार अचानक परिवर्तन भएको छ, शरीरमा चोटपटक देखिन्छ वा उसले कुनै व्यक्तिबारे असहज कुरा गर्छ भने त्यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।
समाजमा बालबालिकाको सुरक्षालाई ‘अरूको घरको कुरा’ भनेर छाड्ने होइन, सामूहिक जिम्मेवारीका रूपमा लिनुपर्छ।

बालसुरक्षाका लागि राज्यको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्णमध्ये एक हो। प्रभावकारी अनुसन्धान, शीघ्र उद्धार, पीडितमैत्री न्याय, अपराधीलाई कानुनी कारबाही र जोखिमपूर्ण क्षेत्रको निगरानी राज्यका आधारभूत दायित्व हुन्।
तर प्रत्येक घरको ढोकामा प्रहरी राख्न सम्भव हुँदैन।
त्यसैले परिवार, टोल, विद्यालय, स्थानीय सरकार, नागरिक समाज र सुरक्षा निकायबीच समन्वय आवश्यक छ। विद्यालयबाट घर फर्कने बाटो, खेल्ने स्थान, सार्वजनिक स्थल तथा बालबालिका बढी आवतजावत गर्ने क्षेत्रमा सामुदायिक निगरानी बढाउन सकिन्छ।
बालबालिका हराएपछि खोज्ने प्रणालीभन्दा हराउनै नदिने र जोखिम पहिचान गर्ने प्रणाली बढी प्रभावकारी हुन्छ।
प्रविधिले नयाँ जोखिम पनि ल्याएको छ आज बालबालिकाको संसार घर र विद्यालयमा मात्र सीमित छैन। मोबाइल फोन, सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन खेल तथा विभिन्न डिजिटल प्लेटफर्म उनीहरूको दैनिक जीवनको हिस्सा बनेका छन्।
त्यससँगै अनलाइन ठगी, फेक प्रोफाइल, बालबालिकालाई प्रलोभन दिने गतिविधि, साइबर दुर्व्यवहार र डिजिटल माध्यमबाट विश्वास निर्माण गरी वास्तविक जीवनमा जोखिम निम्त्याउने सम्भावना पनि बढेको छ।
त्यसैले बालसुरक्षाको पाठ अब सडक र आँगनमा मात्र सीमित हुन सक्दैन। डिजिटल संसारमा कसलाई विश्वास गर्ने, के कुरा साझा नगर्ने र शंकास्पद सम्पर्क आएमा कसलाई बताउने भन्ने शिक्षा पनि आवश्यक छ।
हाम्रो प्राथमिकता बदलिनुपर्छ बालबालिकाको सुरक्षा घटना घटिसकेपछि सुरु हुने विषय होइन। यो संस्कार हो, नीति हो र निरन्तर अभ्यास हो।
हामीले बालबालिकालाई सुरक्षित राख्ने नाममा उनीहरूलाई संसारबाट अलग गर्न खोज्नु हुँदैन। बरु उनीहरूलाई संसार बुझ्न, जोखिम चिन्न र आवश्यक पर्दा ‘हुँदैन’, ‘म जान्नँ’, ‘मलाई असहज भयो’ भन्न सक्ने आत्मविश्वास दिनुपर्छ।
अभिभावकले बच्चालाई समय दिनुपर्छ। शिक्षकले केवल पाठ्यक्रम होइन, जीवनोपयोगी सुरक्षा शिक्षा दिनुपर्छ। छिमेकीले आफ्नो मात्र होइन, टोलका सबै बालबालिकाको सुरक्षालाई महत्व दिनुपर्छ। स्थानीय सरकारले बालमैत्री सुरक्षा संयन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ। राज्यले अपराध अनुसन्धान र न्याय प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
र समाजले एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ—बालबालिकामाथि हुने अपराध कुनै परिवारको निजी समस्या होइन, सम्पूर्ण समाजमाथिको अपराध हो।
अन्त्यमा
शिवन तामाङको जंगलबाट सकुशल फर्किनु आशाको खबर हो। गरिमा चौधरीमाथि भएको भनिएको जघन्य अपराधले भने हाम्रो चेतनालाई झस्काएको छ। यी दुई घटनाले हामीलाई एउटा कठोर ऐना देखाएका छन्।
प्रकृति खतरनाक हुन सक्छ, तर प्रकृतिमा नियत हुँदैन। मानिससँग विवेक हुन्छ, तर विवेक गुम्यो भने मानिस नै सबैभन्दा ठूलो खतरा बन्न सक्छ।
त्यसैले अब हाम्रो लक्ष्य बालबालिकालाई जंगलबाट मात्र जोगाउने होइन, समाजभित्र लुकेका जोखिमबाट पनि जोगाउने हुनुपर्छ।
बच्चा हराएपछि खोज्ने समाज होइन, बच्चा हराउन नदिने समाज बनाऔँ।
अपराध भएपछि न्याय खोज्ने मात्र होइन, अपराध हुन नदिने वातावरण निर्माण गरौँ।
बालबालिकालाई डरमा होइन, विश्वासमा हुर्काऔँ।
किनकि कुनै पनि सभ्य समाजको वास्तविक परिचय उसका अग्ला भवन, चौडा सडक वा प्रविधिको विकासले होइन त्यो समाजले आफ्ना बालबालिकालाई कति सुरक्षित राख्न सक्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ।
जंगलभन्दा समाज डर लाग्दो नहोस्य यही हाम्रो सामूहिक संकल्प बन्नुपर्छ।