लोकनाथ धमला 

मेरो यो विश्लेषण नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको जटिल इतिहासलाई २०४६ सालको जनआन्दोलन, सशस्त्र द्वन्द्व, गणतन्त्रको स्थापना र हालको विभाजनको अवस्थासम्मको यात्राको रूपरेखा प्रस्तुत गर्दछ। यो आठ दशक लामो यात्रा आदर्श, सत्ता, एकीकरण र विघटनको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय हो।

१. स्थापना र प्रारम्भिक वर्षहरू (सन् १९४९–१९६०)

नेपालको कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना २२ अप्रिल १९४९ मा पुष्पलाल श्रेष्ठले कोलकातामा गरेका थिए। यसको प्रमुख उद्देश्य राणा शासन, सामन्तवाद र साम्राज्यवाद विरुद्ध संघर्ष गर्नु थियो। स्थापनाको केही समयपछि नै नेकपाले सन् १९५१ को क्रान्ति मा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेर राणा शासनको अन्त्यमा योगदान गर्यो।

प्रारम्भिक अवस्था: 

स्थापनाकालमा यो पार्टी विचारधारात्मक रूपमा सोभियत संघको नजिक थियो।
· पहिलो चुनाव: सन् १९५९ को आम निर्वाचनमा नेकपाले ४ सिट जितेर संसदमा प्रवेश पायो। तर, यो सफलता लामो समय टिक्न सकेन।

२. विखण्डनको सुरुवात (सन् १९६०–१९९०)

सन् १९६० मा राजा महेन्द्रले संसद विघटन गरी निर्दलीय पञ्चायत व्यवस्था लागू गरेपछि सबै राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध लाग्यो। यसैबीच, अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा भइरहेको चीन-सोभियत विभाजन (Sino-Soviet Split) को असर नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा पनि पर्यो, जसले गर्दा पार्टी धेरै टुक्रामा विभाजित भयो।

· प्रमुख विभाजन: यस क्रममा रायमाझी समूह (प्रो-सोभियत), अमात्य समूह, र पुष्पलाल समूह जस्ता धेरै गुटहरू बने।
· माओवादीको जरा: मोहन विक्रम सिंह को नेतृत्वमा रहेको ‘सेन्ट्रल न्यूक्लियस’ र पछि चौथो महाधिवेशन बाटै वर्तमान माओवादी आन्दोलनको जग रह्यो।
· एमालेको स्थापना: विभिन्न गुटहरू एकीकरण हुँदै गएपछि १९९१ मा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) अर्थात् एमाले को जन्म भयो।

३. पुनरागमन र “जनयुद्ध” (सन् १९९०–२००६)

सन् १९९० मा पञ्चायत व्यवस्था विरुद्धको जनआन्दोलन सफल भएपछि बहुदलीय प्रणालीको पुनर्स्थापना भयो। तर, निराशाको कारण एउटा धारले हिंसात्मक बाटो रोज्यो।

· संसदीय राजनीति: एमाले सत्तामा पुग्यो र मनमोहन अधिकारी प्रधानमन्त्री बने।
· सशस्त्र संघर्ष: माओवादी विचारधाराका पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ र डा. बाबुराम भट्टराईले १३ फेब्रुअरी १९९६ मा ‘जनयुद्ध’ सुरु गरे, जसले दशकौं लामो द्वन्द्वलाई जन्म दियो।

४. गणतन्त्र र मिलनको प्रयास (सन् २००६–२०१८)

लामो गृहयुद्धपछि सबै दलहरू राजाको प्रत्यक्ष शासन विरुद्ध एकजुट भए। यसले नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको यात्रा तय गरायो।

· ऐतिहासिक मतदान: संविधान सभाको चुनावमा माओवादी पहिलो ठूलो पार्टी बनेर प्रचण्ड प्रधानमन्त्री बने।
· ऐतिहासिक एकीकरण: सत्ताको आकांक्षा र स्थायित्वको खोजीमा प्रतिद्वन्द्वी धारा भएका एमाले र माओवादी केन्द्र मिलेर नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) बन्यो। यसलाई कम्युनिस्ट आन्दोलनको एउटा ठूलो उपलब्धि मानियो।

५. पतन: सर्वोच्चको फैसला र सत्ताको संकट

२०७८ सालमा नेकपा (एमाले) र नेकपा (माओवादी केन्द्र) बीचको गठबन्धन सत्ता साझेदारीको विवाद र विचारभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थका कारण टुट्यो। अन्ततः सर्वोच्च अदालतले ‘नेकपा’ नाम अर्कै पार्टीले दर्ता गरेको भन्दै गठबन्धन अवैध घोषित गर्यो।

· परिणाम: सपना देखिएको एकीकृत कम्युनिस्ट पार्टी विघटन भयो। एमाले र माओवादी केन्द्र पुनः पुरानै अवस्थामा फर्किए।
· हालको अवस्था: हाल नेपालमा एमाले (केपी ओली), र नेकपा (प्रचण्ड संयोजक, माधव कुमार नेपाल सहसंयोजक),  गरी कम्युनिस्ट आन्दोलन दुई ठूला धारामा विभाजित छ।

निष्कर्ष
आठ दशकको यात्रा देखाउँछ कि नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन विचारभन्दा व्यक्तिको नेतृत्व र सत्ताको आकांक्षाको केन्द्रविन्दु बन्दै गयो। जुन पार्टी राणा र राजा विरुद्ध लड्न जन्मिएको थियो, त्यही पार्टी पटक-पटकको विभाजन र एकीकरणको दुष्चक्रको शिकार भयो। नेपाललाई गणतन्त्र दिलाउने श्रेय कम्युनिस्टहरूलाई भए पनि, आफैंले बनाएको व्यवस्थामा शासन गर्न नसक्दा यो आन्दोलन हाल सबैभन्दा बढी विभाजित अवस्थामा छ।