‘ज्याला, श्रम र पुँजी’ कार्ल मार्क्स (५ मई १८१८-१४ मार्च १८८३) द्वारा लिखित एउटा धेरै महत्त्वपूर्ण पुस्तक हो । मार्क्स प्रसिद्ध दार्शनिक,  राजनीतिक अर्थशास्त्री,  इतिहासकार,  समाजशास्त्री,  क्रान्तिकारी र कम्युनिष्ट नेता थिए । उनले समाजशास्त्र, राजनीतिक सिद्धान्त र अर्थशास्त्रको क्षेत्रमा अतुलनीय योगदान दिएका छन्,  जसको आधारशीला नै आजको कम्युनिष्ट विचार हो । उनले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय शोषित र मजदुर वर्गको लागि समर्पित गरे । उनले एङ्गेल्ससँग मिलेर ‘कम्युनिष्ट घोषणापत्र’ लेखे,   जसमा उनीहरूले वर्गसङ्घर्षको माध्यमबाट समाजिक क्रान्तिको कुरा गरे । मार्क्सले पुँजीवादी समाजको तीव्र आलोचना गरे र भविष्यमा वर्गविहीन समाजको स्थापनाको मार्ग देखाए । उनको विचारधारा आज पनि विश्वभरिका श्रमजीवी र समानताको लडाइँका आधार हुन्

यो पुस्तक सन् १८४७ मा कार्ल मार्क्सले ब्रसेल्समा दिइएका व्याख्यानहरूको सङ्ग्रह हो । यसलाई पहिलो पटक सन् १८४९ मा ‘न्यू राइनिस्चे जेइटुङ’  मा प्रकाशित गरिएको थियो । यो कृतिले मार्क्सको प्रमुख ग्रन्थ ‘पुँजी’ मा वर्णन गरिएको पूँजीवादमा श्रम र पुँजीको बीचको सम्बन्धको विचारलाई प्रारम्भिक रूपमा प्रस्तुत गर्छ । यो श्रमशक्ति,  पुँजी र ज्यालाको बीचमा अन्तर्निहित द्वन्द्वलाई बुझ्नको लागि एक महत्त्वपूर्ण विशेषज्ञ कृति हो ।

कार्ल मार्क्सको यो कृति पुँजीवादी आर्थिक व्यवस्थाको गहिरो विश्लेषण गर्ने एक दार्शनिक र सैद्धान्तिक पुस्तक हो। यसले मजदुर र पुँजीपति बीचको सम्बन्धलाई मौलिक रूपले व्याख्या गर्दछ र त्यसमा विद्यमान असमानता र शोषणको संरचनालाई स्पष्ट गर्दछ । मार्क्सले श्रमशक्तिको मूल्य र अतिरिक्त मूल्यको रहस्यलाई व्यावहारिक र समाजवादी दृष्टान्तका माध्यमबाट उद्घाटन गरेका छन्, जसले हामीलाई श्रमको वास्तविक मूल्य र ज्यालामा लुकेको खेल बुझ्न मद्दत गर्दछ । यो कृतिले पुँजीवादी व्यवस्थाको मर्म र मजदुर वर्गको जीवन-संघर्षलाई सामाजिक, ऐतिहासिक र आर्थिक सन्दर्भमा समेटेर आलोचनात्मक दृष्टिकोण प्रदान गर्छ ।

यो पुस्तकमा ज्याला वास्तविक रूपमा कामको मूल्य नभएर काम गर्ने क्षमता अर्थात् श्रमशक्तिको मूल्य हो भन्ने कुरा स्पष्ट बनाइएको छ । यो श्रमशक्ति एक विशेष प्रकारको वस्तु हो,  जसले आफ्नो मूल्यभन्दा बढी मूल्य उत्पन्न गर्दछ । यसमा मार्क्सले ज्याला र श्रमशक्तिको रहस्यलाई बडो रोचक ढङ्गले बुझाएका छन् । ज्याला वा तलब मजदुरको कामको मूल्य नभएर काम गर्ने क्षमतालाई कायम राख्ने कुराको लागत हो । यो क्षमता एक यस्तो जादूगरी वस्तु हो,  जसले आफ्नो लागतभन्दा बढी मूल्य उत्पन्न गर्छ ।

यो पुस्तकमा ज्याला,  श्रमशक्ति र पुँजीको अलग-अलग अर्थलाई स्पष्ट बनाइएको छ । पुँजी कुनै निर्जीव चीज नभएर एक सामाजिक सम्बन्ध हो,  जसले मजदुरको श्रमबाट अतिरिक्त मूल्य शोषण गरेर जीवित रहन्छ । यहाँ पुँजी र श्रमको बीचको गहिरो सङ्घर्षलाई बुझाइएको छ । एउटाको फाइदा अर्कोको नोक्सान हुन्छ । पुँजीको प्रगतिले मजदुर र मालिकको बीचमा दूरीलाई अझ बढाउँछ । यसमा मजदुरलाई आफ्नो विवशताको महसुस हुन नदिने स्वतन्त्रताको भ्रमलाई स्पष्ट बनाइएको छ । यहाँ पुँजी र श्रमको सम्बन्धलाई एक-अर्कोको सन्दर्भमा स्पष्ट बनाइएको छ । यसमा पुँजीपतिहरू आपसमा, मजदुरहरू आपसमा र यी दुवै वर्ग एक-अर्कोको विरुद्धमा सङ्घर्ष गर्न कसरी विवश हुन्छन् भन्ने कुरा स्पष्ट बनाइएको छ । पुँजीवादी व्यवस्थाले एकातिर उत्पादन क्षमतामा अभूतपूर्व वृद्धि गर्छ भने अर्कोतिर पुँजीलाई केही हातमा समेटेर र मजदुर वर्गलाई गरीब बनाएर एउटा गहिरो सङ्कटलाई जन्म दिन्छ ।

यो पुस्तकले आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्न सिकाउँछ । यसले चीजहरू देखिएजस्तो हुँदैनन् भन्ने कुरा सिकाउँछ । सामान्य र प्राकृतिक प्रतीत हुने व्यवस्थाको पछाडि गहिरो सामाजिक र ऐतिहासिक सम्बन्धले काम गरिरहेको हुन्छ । यसबाट ज्यालाको पछाडि हुने सम्पूर्ण प्रणालीलाई देख्न सकिन्छ । यसबाट ज्याला हाम्रो कामको मूल्य नभएर श्रमशक्तिको मूल्य हो भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ । ज्यालाबाट मुनाफाको हिस्सा पहिले नै काटिएको हुन्छ र यो रकम बजारका शक्तिद्वारा निर्धारित गरिएको हुन्छ ।

कुनै विशाल कम्पनीको भव्य भवनलाई त्यसको बाहिरी रूपका आधारमा मात्र पहिचान गर्न सकिंदैन । त्यसको पछाडि लागेका अनगिन्ती मजदुर र अतिरिक्त श्रमलाई हेर्नुपर्छ,  जसमाथि त्यो भवन उपस्थित छ । यो पुस्तकले संसारलाई हेर्ने एक नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्छ । यसले सतही कुराबाट अगाडि बढेर सच्चाईसम्म पुग्नको लागि प्रेरित गर्छ । यसले हाम्रो आफ्नो जीवनमा हुने धेरै घटनाहरूको अर्थलाई स्पष्ट बनाउँछ । मुनाफामै चलिरहेका कम्पनीले पनि अचानक मजदुर छाँट्न शुरु गर्छन् । प्रतिस्पर्धा कायम राख्न र मुनाफाको दरलाई कायम राख्नको लागि यो पुँजीपतिहरूको तरीका हो । मजदुरहरूको श्रमको विभाजन र उत्पादकता बढाउने पुँजीवादीको अन्तहीन दौडको प्रतिस्पर्धाले गर्दा मजदुरको काम दैनिक रूप धेरै तनावपूर्ण,  नीरस र नियन्त्रित हुँदै जान्छ ।

यो पुस्तकबाट आर्थिक मन्दी र बेरोजगारी कुनै आकस्मिक घटना होइन भन्ने कुरा थाहा हुन्छ । यो यस व्यवस्थाको केन्द्रमा विद्यमान एक चक्रीय सङ्कट हो । यसले व्यक्तिगत पीडालाई एक विशाल सामाजिक र आर्थिक ढाँचासँग सम्बन्ध कायम गर्ने क्षमता प्रदान गर्छ । यो पुस्तक पढेपछि हाम्रो समस्या केवल हाम्रो मात्र नभएर यो लाखौं-करोडौं मानिसहरूको साझा समस्या हो भन्ने कुरा प्रष्ट हुन्छ । त्यसको स्रोत यो व्यवस्था स्वयं हो । यसले हामीलाई सामूहिक चेतनाको दिशामा अगाडि बढाउँछ ।

यो पुस्तकले एकता र सङ्गठनको महत्त्वलाई बुझाउँछ । पुँजीपति वर्ग आफ्ना हितको लागि एकताबद्ध हुन्छन्,  जबकि मजदुर वर्गलाई प्रतिस्पर्धाको माध्यमबाट एक-आपसमा विभाजन गरिन्छ । मजदुरले एक-अर्कोलाई प्रतिस्पर्धी ठानुन्जेलसम्म उनीहरूको शोषण भइरहन्छ । मजदुरले आफ्नो साझा पहिचान र साझा हितलाई बुझेर सङ्गठित भएपछि मात्र वास्तविक शक्ति उत्पन्न हुन्छ । ट्रेड-युनियनको गठन,  उत्कृष्ट तलबको लागि सामूहिक सौदाबाजी र कामको उत्कृष्ट स्थितिको लागि सङ्घर्ष जस्ता सबै कुरा यही दिशामा उठाइएका कदम हुन् । यसबाट के बुझिन्छ भने मजदुर व्यक्तिगत रूपमा कमजोर भए पनि एक वर्गको रूपमा सङ्गठित भएर उनीहरूले विशालभन्दा विशाल परिवर्तन ल्याउन सक्छन् ।

यो पुस्तकले मजदुरहरूलाई आफ्नो अधिकारको लागि आवाज उठाउन र बढी न्यायपूर्ण तथा मानवीय व्यवस्थाको लागि सङ्घर्ष गर्ने प्रेरणा प्रदान गर्छ । पुँजी र श्रमको आधारभूत सम्बन्ध र सङ्घर्ष आज पनि त्यति नै वास्तिक छ । शायद अझ बढी जटिल भएको छ । त्यसकारण यो पुस्तकमा उल्लेखित मार्क्सका विचार आज पनि उति नै प्रासङ्गिक छन् । तिनीहरूलाई केवल आजको सन्दर्भमा लागू गर्नुपर्ने हुन्छ । यो पुस्तकले कुनै बनवटी जवाफ दिंदैन,  यसले सही प्रश्न सोध्ने औजार प्रदान गर्छ । सही प्रश्न सोध्नु नै कुनै पनि परिवर्तनको पहिलो खुट्किलो हुन्छ ।

ज्याला के हो ?

महिनाको अन्तमा प्राप्त हुने पैसालाई मेहनतको कमाई भनिन्छ । हामीलाई यो सम्पूर्ण महिना गरेको कामको मूल्य हो भन्ने लाग्छ । तर यो यति सरल छैन । मार्क्सका अनुसार हामीले ठानेको कामको मूल्य वास्तवमा त्यो हुँदै होइन । यहीं नै सबै खेल लुकेको हुन्छ । यो खेल हामी दैनिक रूपमा खेल्छौं तर त्यसको नियम थाहा हुँदैन । मार्क्सका अनुसार एउटा मजदुर वा कर्मचारी कुनै मालिक वा कम्पनीको लागि काम गर्न जाँदा उसले आफ्नो काम नबेचेर अरु नै केही बेच्दछ । उसले आफ्नो काम गर्ने क्षमता वा आफ्नो श्रमशक्ति बेच्छ ।

यसलाई हामी यसरी बुझ्न सक्छौं । मानौं हामी बजारमा एक किलो सुन्तला किन्न जान्छौं । हामीले पशलेललाई पैसा दिएपछि उसले सुन्तला दिन्छ । यो एउटा प्रत्यक्ष सम्झौता हो । सुन्तला किनेर त्यसको मूल्य भुक्तान गरियो । यसरी हेर्दा कुनै कम्पनी वा मलिकले हाम्रो काम किन्छ त ?   कदापि होइन । काम त भविष्यमा हुने एक क्रिया हो । सम्झौता त अहिले भइरहेको छ । कुनै कम्पनीमा हाम्रो छनौट भएपछि हामी त्यो कम्पनीसँग एउटा सम्झौता गर्छौं,  जसानुसार अर्को एक महिनासम्म हरेक दिन आठ घण्टा कम्पनी वा मालिकको लागि शारीरिक र मानसिक श्रमको उपयोग गर्नुपर्ने हुन्छ र यसको सट्टा उसले एक निश्चित गरिएको रकम दिनेछ । यसमा हामीले गरेको काम बेचेनौं, बरु काम गर्ने बाचाको विक्री गर्यौं । हामीले आफ्नो श्रमशक्तिलाई एक निश्चित समयको लागि भाडामा दियौं,  जसरी कसैले घर भाडामा दिन्छ । घर मालिकले आफ्नो घर बेचेको हुँदैन,  केवल त्यसको प्रयोगको हक केही समयको लागि विक्री गर्छ । यसरी नै मजदुरले आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व नबेचेर उसले काम गर्ने शक्तिलाई केही घण्टाको लागि,  केही दिनको लागि वा केही महिनाको लागि बेच्छ ।

यो फरक धेरै सूक्ष्म तर धेरै महत्त्वपूर्ण छ । किनकि मजदुरले आफ्नो काम नबेचेर काम गर्ने शक्ति बेचिरहेको छ भन्ने कुरा थाहा हुने वित्तिकै सम्पूर्ण तस्विर नै परिवर्तित हुन्छ । अब हाम्रो कामको मूल्य कति हो भन्ने प्रश्न रहँदैन,  बरु हाम्रो यो काम गर्ने शक्तिको मूल्य कति हो भन्ने प्रश्न बन्छ । र,  कुनै पनि अन्य वस्तु जसरी नै हाम्रो यो श्रमशक्तिको मूल्य पनि बजारमा निर्धारित हुन्छ । अब यो एक वस्तु बन्छ,  जसलाई किनबेच गर्न सकिन्छ ।

यो एक सामान्य लेनदेन जस्तो देखिन्छ तर यहींबाट मार्क्स एक गहिरो खाल्डोतिर सङ्केत गर्छन् । उनका अनुसार यो कुनै सामान्य वस्तु होइन । यो एउटा जादूगरी वस्तु हो । किनकि यो एक्लो यस्तो वस्तु हो,  जसले आफ्नो मूल्यभन्दा बढी मूल्य उत्पन्न गर्छ । एउटा यन्त्र,  कच्चा पदार्थ वा अरु कुनै चीजले अगाडि त्यति नै मूल्य उत्पन्न गर्न सक्छ,  जति त्यसको लागत हुन्छ । तर एउटा मजदूरको श्रमशक्ति प्रयोग भएपछि त्यसले आफ्नो मूल्यभन्दा कयौं बढी मूल्य उत्पन्न गर्दछ ।

एउटा कारखानाको मालिकले कच्चा पदार्थ खरिद गर्छ,  यन्त्र जडान गर्छ र मजदुरहरूलाई काममा राख्छ । तयार वस्तु विक्री भएपछि उसको मूल्य कच्चा पदार्थ,  यन्त्रको खियाई र मजदुरहरूको ज्याला जस्ता सबै कुराको योगभन्दा कयौं बढी हुन्छ । यसलाई मार्क्सले अतिरिक्त मूल्य भनेका छन् । यो अतिरिक्त मूल्य यन्त्र र कच्चा पदार्थबाट आएको होइन । यो त्यो मजदुरको श्रमशक्तिको प्रयोगबाट आएको हो,  जसलाई केवल जीवित रहन र काम गर्नलायक बनिरहने मूल्यमा किनिएको थियो । तर त्यो मजदुरले आफूले पाएको मूल्यभन्दा कयौं बढी उत्पन्न गर्‍यो ।

ज्यालाले यही सच्चाईमा खोल हाल्ने काम गर्छ । त्यसले मजदुरलाई आफूले पूरै कामको पैसा प्राप्त गरेको महसुस गराउँछ । यदि एउटा मजदुरले दस घण्टा काम गर्छ भने सम्भवतः उसले पाँच घण्टामा नै आफ्नो ज्याला बराबरको मूल्य उत्पन्न गर्छ । बाँकी पाँच घण्टा उसले निशुल्क आफ्नो मालिकको मुनाफाको लागि काम गर्छ । तर मजदुरलाई यो कुराको कहिल्यै जानकारी हुँदैन । ऊ त मेरो सबै कामको मूल्य प्राप्त भएको छ भन्ने भ्रममा हुन्छ । उसलाई यो एक उचित सम्झौता हो भन्ने लाग्छ ।

यो हाम्रो दैनिक अनुभवलाई चुनौती दिने एक धेरै शक्तिशाली विचार हो । काम गर्नेहरूले आफ्नो श्रमशक्ति बेचिरहेका हुन्छन् तर उनीहरूलाई प्राप्त हुने ज्याला वा तलब तिनीहरूले बनाएको कूल मूल्यको एउटा सानो हिस्सा मात्र हुन्छ । बाँकी हिस्सा पूँजीपति वा मालिकको गोजीमा जान्छ,  जसलाई मुनाफा भनिन्छ । मार्क्सका अनुसार यही नै त्यो आधारभूत शोषण हो,  जसमाथि सम्पूर्ण पुँजीवादी व्यवस्था टिकेको छ । यो कुनै नैतिक शोषण होइन । यो व्यवस्थाको शोषण हो । एउटा असल र दयालु मालिकले पनि मजदुरलाई उसको श्रमशक्तिकै दाम दिनेछ,  मजदुरद्वारा उत्पन्न गरिएको सम्पूर्ण मूल्य दिंदैन । किनकि उसले यसो गरेको खण्डमा उसलाई मुनाफा हुँदैन र ऊ बजारमा टिक्नै सक्दैन । यसरी यो यही व्यवस्थामा निहित एक विवशता हो ।

ज्याला एउटा यस्तो खोल हो,  जसले यो सच्चाईलाई लुकाउँछ र श्रमजीवीलाई सबै कुरा ठीकठाक छ,  सबै कुरा निष्पक्ष छ भन्ने विश्वास प्रदान गर्छ । तर यो श्रमशक्तिको दाम वा मजदुरको तलब निर्धारित कसरी हुन्छ भन्ने कुरा जान्नु आवश्यक हुन्छ । यदि यो श्रमिकको कामको दाम होइन भने यसको मूल्य निर्धारित गर्ने कुन चीज हो त ?   अब मार्क्स यही रहस्यको वरिपरि रहेर आफ्नो विचार प्रवाह गर्दछन् ।

वस्तुको दाम र एउटा जादूमय वस्तु

ज्याला वास्तविक रूपमा कामको मूल्य नभएर काम गर्ने क्षमता अर्थात् श्रमशक्तिको मूल्य हो भन्ने कुरा स्पष्ट भयो । यो श्रमशक्ति एक विशेष प्रकारको वस्तु हो,  जसले आफ्नो मूल्यभन्दा बढी मूल्य उत्पन्न गर्दछ । तर अब यहाँ एउटा अर्को गम्भीर प्रश्न अगाडि आउँछ । यदि मजदुरको ज्याला उनीहरूको श्रमशक्तिको मूल्य हो भने यो मूल्य कसरी निर्धारित हुन्छ त ?   यसको उत्तर थाहा पाउनुभन्दा पहिले संसारमा कुनै पनि वस्तुको मूल्य कसरी निर्धारित हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ । यो बुझ्नु किन आवश्यक छ भने मार्क्सका अनुसार पूँजीवादी व्यवस्थामा श्रमिकको श्रम गर्ने योग्यता पनि एक विकाउ वस्तु बन्नजान्छ । त्यसकारण यहाँ दामको पछाडि लुकेको रहस्यलाई बुझ्नुपर्ने हुन्छ ।

बजारमा कुनै पनि वस्तु अर्थात् मानौं एउटा टेबुल किन्न गएको बेला त्यसको एक दाम हुन्छ । यहाँ त्यो दाम कुन आधारमा निर्धारित हुन्छ भन्ने बुझ्नुपर्छ । शुरुमा यो माग र पूर्तिमा निर्भर हुन्छ भन्ने लाग्छ । धेरै मानिसले टेबुल किन्न चाहेको खण्डमा र टेबुल कम हुँदा दाम धेरै हुनेछ । र,  यदि टेबुल धेरै छन् तर किन्नेहरू कम छन् भने दाम घट्नेछ । यो कुरा सही हो तर यसले केवल दामको तात्कालिक उतारचढावलाई मात्र बताउँछ,  त्यसको वास्तविक आधारलाई बताउँदैन ।

सुनको दाम बढी हुनुको कारण माग बढी भएर हो वा एक किलो अन्नको मूल्य त्यसको पूर्ति बढी भएर हो ?   अन्न उत्पादन नहुने ठाउँमा त यसको दाम सुनको भन्दा बढी हुनुपर्ने हो । तर पनि सुनको दाम बढी नै हुनेछ । त्यसो हुँदा यसमा अवश्य कुनै गहिरो कुरा हुनुपर्छ,  जसले कुनै पनि वस्तुको आधार मूल्य निर्धारित गर्छ ।

मार्क्सका अनुसार कुनै पनि वस्तुको मूल्य त्यसलाई बनाउनमा औसत रूपमा कति सामाजिक श्रम लागेको छ भन्ने कुराबाट निर्धारित हुन्छ । यो कुरा केही जटिल जस्तो प्रतीत हुन्छ । श्रम भनेको मेहनत हो र सामाजिक भनेको समाजका सबै उत्पादकहरूद्वारा प्रयोग गरिने औसत प्रविधि र कुशलता हो । र,  औसतको अर्थ कुनै एउटा अल्छी शिल्पकारले बढी समय लिनु र कुनै जाँगरिलो शिल्पकारले कम समय लिनुमा कुनै फरक हुँदैन भन्ने हो,  बरु एउटा औसत शिल्पकारलाई सामान्य परिस्थितिमा कति समय लाग्छ भन्ने कुरामा फरक पर्छ । यसरी एउटा टेबुलको मूल्य त्यसलाई बनाउनको लागि काठ काट्न,  त्यसलाई आकार दिन, रङ्ग लगाउन र ढुवानी गर्नमा औसत रूपमा कति घण्टाको श्रम लागेको छ भन्ने कुराबाट निर्धारित हुन्छ । यसरी नै एउटा कोटको मूल्य धागो कात्न,  बस्त्र बुन्न,  काट्न,  सिलाउनमा लागेको औसत श्रमबाट निर्धारित हुन्छ । यदि एउटा टेबुल बनाउनमा औसत रूपमा बाह्र घण्टाको श्रम लाग्छ र एउटा दराज बनाउनमा चौबीस घण्टाको समय लाग्छ भने दराजको मूल्य टेबुलको भन्दा दुईगुना हुन्छ । पैसा,  सुनचाँदी वा कागजका नोट केवल यो मूल्यलाई मापन गर्ने र लेनेदेनलाई सहज बनाउने एक माध्यम हुन् । यसरी हरेक वस्तुको पछाडि त्यसको दामको पछाडि वास्तविक रूपमा मानवीय श्रमको एक निश्चित मात्रा लुकेको हुन्छ ।

हरेक सामान्य वस्तुको मूल्य त्यसमा लागेको श्रमबाट निर्धारित हुन्छ भन्ने कुरा बुझेपछि हामी पुरानो प्रश्नमा फर्किन सक्छौं । अब यहाँ एउटा वस्तुको रूपमा किनबेच गरिने श्रमशक्ति वा काम गर्ने क्षमताको मूल्य कसरी निर्धारित हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ । यो पनि हामीले अगाडि भनेको सिद्धान्त अनुसार नै त्यसलाई बनाउनमा लागेको औसत श्रमबाट निर्धारित हुन्छ । अब फेरि यहाँ श्रमशक्ति बनाउनुको अर्थ के हो भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ । यसको अर्थ एउटा मजदुर वा कर्मचारीलाई ऊ दैनिक काममा आउन सकोस् र आफ्नो क्षमताको प्रयोग गर्न सकोस् भन्न लायक बनाइराख्नमा लाग्ने खर्च हो । यसमा केही कुरा सामेल हुन्छन् । सबभन्दा पहिले यसमा जीवित रहनको लागि आवश्यक चीज (गाँस,  बास र कपास)  आवश्यक हुन्छ । मजदुरले खान पाएन भने काम गर्न सक्दैन । यसको अतिरिक्त उसलाई आफ्नो ऊर्जा कायम राख्न र स्फूर्त हुनको लागि आराम र मनोरञ्जन पनि आवश्यक हुन्छ । यसो हुँदा यो पनि उसको उत्पादन लागतको हिस्सा हो ।

यद्यपि कुरा यतिमा मात्र सकिंदैन । मजदुर बिरामी हुन्छ,  बूढो हुन्छ र एक दिन काम गर्न लायक रहँदेन । यस्तो अवस्थामा समाजलाई उत्पादनको काम जारी राख्नको लागि मजदुरको उत्तराधिकारी आवश्यक हुन्छ । त्यसकारण मजदुरको श्रमशक्तिको मूल्यमा उसका बच्चाको पालनोपषण र शिक्षादीक्षाको खर्च पनि सामेल हुन्छ,  ताकि उनीहरू योग्य बनेर नयाँ मजदूर बन्न सकून् । यसको अतिरिक्त कुनै कामको लागि खास तालिम वा शिक्षाको आवश्कयता भएको खण्डमा त्यो तालिम र शिक्षामा आएको खर्च पनि उसको श्रमशक्तिको मूल्यमा सामेल हुन्छ । यही कारणले गर्दा एउटा अकुशल मजदुरको ज्याला एउटा कुशल इन्जिनियरको तलबभन्दा धेरै कम हुन्छ । किनकि इन्जिनियरको श्रमशक्तिलाई बनाउनमा बढी लागत लागेको छ । यसरी सङ्क्षेपमा तलब वा ज्यालाको स्तर मजदुर र उसको परिवारलाई समाजमा ठीक ढङ्गले जीवित रहन र काम गर्ने क्षमतालाई कायम राख्नको लागि औसत रूपमा कति संसाधनको आवश्यकता हुन्छ भन्ने कुराबाट निर्धारित हुन्छ । मजदुरको ज्याला यही लागतको वरिपरि नै घुमिरहन्छ । यो न त मजदुरको कामको मूल्य हो र न मालिकको दया नै । यो केवल मजदुरको श्रमशक्ति नामक वस्तुलाई पुनः उत्पन्न गर्ने लागत हो । यो धेरै आश्चर्यचकित सच्चाई हो,  जसले एउटा यन्त्रको पूर्जा जस्तो महसुस गराउन सक्छ । हामीलाई आफ्नो योग्यता र मेहनतबाट आफ्नो मूल्य निर्धारित गर्छौं भन्ने लाग्छ तर वास्तवमा हाम्रो मूल्य पनि बजारका अरु वस्तु जस्तै नियमहरूमाबाट नै निर्धारित भइरहेको हुन्छ ।

यद्यपि श्रमशक्ति एक जादूगरी वस्तु हो । यो जादू मुनाफाको स्रोत हो । यसले कसरी काम गर्छ ?  कसरी एउटा मालिकले मजदुरको श्रमशक्तिको लागत चुकाएर पनि उसबाट कयौं बढी मूल्य चुस्दछ । यो जादू पछाडिको रहस्य र पूँजीको वास्तविक रूपको विषयलाई लिएर अगाडि मार्क्स आफ्नो विचार प्रदान गर्नेछन् ।

पूँजी के हो ?

हामीले ज्याला र श्रमशक्तिको रहस्यलाई बुझ्यौं । ज्याला वा तलब मजदुरको कामको मूल्य नभएर काम गर्ने क्षमतालाई कायम राख्ने कुराको लागत हो । यो क्षमता एक यस्तो जादूगरी वस्तु हो,  जसले आफ्नो लागतभन्दा बढी मूल्य उत्पन्न गर्छ । यसलाई अतिरिक्त मूल्य भनिन्छ र यसमा नै मुनाफाको रहस्य लुकेको हुन्छ । यो मुनाफा पुँजीपतिको पोल्टामा जान्छ र उसले मुनाफा कमाउने आधारलाई पुँजी भनिन्छ ।

अब यहाँ हामीले यो पुँजी के हो भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ । सामान्तयः पुँजी शब्दबाट पैसा,  बैंक राशि,  सुनचाँदी, विशाल भवन र यन्त्र जस्ता कुरा बुझिन्छ । हामीलाई यी सबै कुरा नै पुँजी हुन् भन्ने लाग्छ । तर मार्क्सका अनुसार यो परिभाषा अधूरो र भ्रामक छ । पुँजी केवल कुनै चीज मात्र नभएर एक सामाजिक सम्बन्ध हो । यो वस्तुको माध्यमबाटबाट स्पष्ट हुने एक विशेष प्रकारको सम्बन्ध हो । यो कुरालाई गहिराईपूर्वक बुझ्नु आवश्यक हुन्छ । किनकि यहीँ नै सम्पूर्ण पूँजीवादी व्यवस्थाको जग टिकेको छ ।

मानौं,  हामीसँग दुई लाख रूपैयाँ छ । यदि हामीले त्यो पैसालाई दराजमा बन्द गरेर राख्यौं भने त्यो पुँजी हुँदैन । त्यो केवल पैसा वा धन हुन्छ । त्यो त्यतिखेर मात्र पुँजी बन्छ,  जब त्यसको उपयोग अझ बढी पैसा बनाउनको लागि गरिन्छ । त्यो पैसाबाट कच्चा पदार्थ किनिन्छ,  केही यन्त्र खरिद गरिन्छ,  त्यसपछि सबभन्दा आवश्यक चीज बजारबाट श्रमशक्ति किनिन्छ,  अर्थात् मजदुरलाई काममा राखिन्छ । अब यो पैसा,  यन्त्र,  कच्चा पदार्थ,  श्रमशक्ति सबै मिलेर पुँजी बन्छ । किनकि अब त्यसको एउटै उद्देश्य उत्पादन प्रक्रियाको अन्तमा स्वयंलाई अझ योग्य बनाउनु अर्थात् मुनाफा उत्पन्न गर्नु हुन्छ ।

यसरी पुँजीको सार त्यसको रकममा नभएर त्यसको चक्रमा हुन्छ । पैसा वस्तुमा परिवर्तित हुन्छ अर्थात् कच्चा पदार्थ,  श्रमशक्ति र उत्पादन प्रक्रियाबाट गुज्रिएर एउटा बढी मूल्य भएको वस्तुमा परिवर्तित हुन्छ । त्यसलाई बेचेपछि अझ बढी पैसा प्राप्त हुन्छ । यो ‘पैसा-वस्तु-बढी पैसा’  को चक्रलाई नै पुँजी भनिन्छ । यसो हुँदा कुनै पनि यन्त्र आफैमा पुँजी हुँदैन । आफ्नो परिवारको लागि बस्त्र बुन्ने एउटा जुलाहाको करघा केवल एउटा औजार हो । तर त्यही करघालाई एउटा कारखाना मालिकले बजारमा वस्तु बेचेर मुनाफा कमाउने उद्देश्यले किन्छ  र त्यसमा मजदुरलाई काममा राख्छ भने त्यही करघा पुँजीको हिस्सा बन्छ । फरक करघामा हुँदैन,  त्यसको प्रयोगको तरीका र सामाजिक सम्बन्धमा हुन्छ ।

पुँजीको अस्तित्व समाजमा दुई प्रकारका मानिस विद्यमान हुँदा मात्र हुन्छ । एकातिर उत्पादनका साधन (जमिन, कारखाना,  यन्त्र,  पैसा, आदि)  भएका मानिस हुन्छन्; उनीहरूलाई पुँजीपति वर्ग भनिन्छ । र,  अर्कोतिर  उत्पादनका साधन नभएका मानिस हुन्छन् । यिनीहरूलाई श्रमिक वर्ग भनिन्छ । श्रमिक वर्गसँग बाच्नको लागि केवल आफ्नो काम गर्ने क्षमता अर्थात् श्रमशक्ति मात्र हुन्छ ।

पुँजी यी दुई वर्गको बीचको सम्बन्ध हो । एकबिना अर्कोको कुनै अर्थ हुँदैन । यदि मजदुर आफ्नो श्रमशक्ति बेच्नको लागि विवश भएन भने पुँजीपतिको यन्त्र र पैसा बेकार हुनेछन् । र,  यदि पुँजीपतिको कारखाना भएन भने मजदुरले आफ्नो श्रमशक्ति बेच्ने ठाउँ हुँदैन । त्यसकारण यो सम्बन्ध विशेष प्रकारको हुन्छ । पहिलो दृष्टिमा यो एक स्वतन्त्र र समान सम्झौता जस्तो प्रतीत हुन्छ । मजदुरले आफ्नो इच्छाले श्रम बेच्छन्,  पुँजीपतिले आफ्नो इच्छाले त्यसलाई किन्छ । कसैले कोहीमाथि जबर्जस्ती गरिरहेको छैन । जस्तो कि सामन्ती व्यवस्थामा किसान जमिनसँग बाँधिएका हुन्थे र उनीहरूलाई जमिन्दारको लागि बेकार बनाइन्थ्यो । यहाँ मजदुर स्वतन्त्र छन्,  उनीहरूले चाहे भने कुनै एउटा मालिककको लागि काम गर्न सक्छन् ।

यद्यपि मार्क्सका अनुसार उनीहरू वास्तविक रूपमा स्वतन्त्र हुँदैनन् । उनीहरू एउटा मालिकबाट त स्वतन्त्र हुन्छन् तर सम्पूर्ण पुँजीपति वर्गको दास हुन्छन् । उनीहरूसँग अरु कुनै उपाय नै हुँदैन । यदि उनीहरूले आफ्नो श्रमशक्ति बेचेनन् भने आफू र परिवार भोकै मर्नेछन् । उनीहरूको स्वतन्त्रता आफूलाई किन्नेलाई छनौट गर्नमा मात्र हुन्छ तर उनीहरूले स्वयंलाई बेच्नैपर्छ । यसरी पुँजी केवल पैसा वा यन्त्र मात्र नभएर यो एउटा शक्ति हो,  जसले समाजको एउटा विशाल हिस्सा स्वयंलाई बेच्नको लागि बाध्य बनाउँछ र उनीहरूको श्रमबाट उत्पन्न भएको अतिरिक्त मूल्यलाई कब्जा गरेर स्वयंलाई अझ विशाल बनाउँदै जान्छ ।

पुँजीको एउटा अर्को विशेषता छ,  यो सधैं सफल हुनका लागि बेचैन हुन्छ । एउटा पुँजीपतिले ऐशआरामको जिन्दगी जिउनको लागि मात्र मुनाफा कमाउँदैन,  ऊ मुनाफा कमाउनको लागि विवश हुन्छ । किनकि बजारमा प्रतिस्पर्धा हुन्छ । यदि एउटा पुँजीपतिले आफ्नो मुनाफालाई पुनः लागू गरेर आफ्नो प्रविधिलाई उत्कृष्ट बनाएन, आफ्ना यन्त्रलाई उन्नत बनाएन भने अर्को पुँजीपतिले त्योभन्दा सस्तो र उत्कृष्ट वस्तु बनाएर उसलाई बजारबाट बाहिर बनाइदिन्छ । त्यसकारण पुँजीको स्वभाव नै विस्तार गर्नु,  सञ्चित हुनु र विशाल हुनु हो । यो रोकिनै नसक्ने यन्त्र हो । यसले लगातार मजदुरहरूको श्रम शोषण गर्छ र त्यसलाई मुनाफामा बदलेर अझ बढी श्रम शोषण गर्नको लागि स्वयंलाई तयार गर्छ । यो एक अन्तहीन सिलसिला हो ।

पुँजी मृत श्रमयन्त्र कच्चा पदार्थ जस्तै हो,  जुन जीवित श्रम मजदुरलाई चुसेर मात्र बाँच्न सक्छ । जति बढी यसले जीवित श्रम चुस्दछ,  त्यति नै यो फस्टाउँछ । यो एक डरलाग्दो तर शक्तिशाली तस्विर हो । यसले पुँजी के हो भन्ने कुरा त बुझायो तर पुँजी र ज्यालायुक्त श्रम दुवैले एक-अर्कोलाई कसरी प्रभावित गर्छन् भन्ने प्रश्न उत्पन्न हुन्छ । पुँजी सफल हुँदा मजदुरको पनि भलाई हुन्छ त ?  दुवै हित एकै दिशामा जान्छ वा उनीहरूको बीचमा कहिल्यै अन्त्य नहुने सङ्घर्ष हुन्छ ?   अब मार्क्स यो जटिल सम्बन्धको पर्दा खोल्न लागिरहेका छन् ।

पुँजी र ज्यालाको सम्बन्ध

पुँजी कुनै निर्जीव चीज नभएर एक सामाजिक सम्बन्ध हो,  जसले मजदुरको श्रमबाट अतिरिक्त मूल्य शोषण गरेर जीवित रहन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट भयो । अब यहाँ ज्यालामा काम गर्ने मजदुर र पुँजी दुवैको सम्बन्धलाई बुझ्नुपर्ने हुन्छ । सामान्यतः मजदुर र मालिक दुवैको हित एक-अर्कोसँग सम्बन्धित छ भनिन्छ । यदि कम्पनीले प्रगति गर्‍यो र पुँजी सफल भयो भने मजदुरलाई पनि बढी काम प्राप्त हुनेछ । उनीहरूको तलब बढ्नेछ र उनीहरूको जीवनस्तर सुध्रिनेछ । अर्थात् दुवैको डुङ्गा एउटै हो,  एउटा डुब्यो भने अर्को पनि डुब्नेछ,  एउटा उठ्यो भने अर्को पनि उठ्नेछ । यो कुरा सुन्दा धेरै राम्रो र तार्किक लाग्छ ।

यद्यपि मार्क्स यो धारणालाई पूर्ण रूपमा खारेज गरिदिन्छन् । उनका अनुसार पुँजी र श्रमको हित एक-अर्कोसँग सम्बन्धित नभएर एक-अर्कोको ठीक उल्टो छ र परस्पर विरोधी छ । अब हामीले यो अन्तर्विरोधलाई बुझ्नुपर्छ । मजदुरलाई रोजगारीको लागि पुँजीको आवश्यकता हुन्छ र पुँजीलाई मुनाफाको लागि मजदुरको श्रमको आवश्यकता हुन्छ भन्ने कुरा सही हो । यो हदसम्म तिनीहरू एक-अर्कोमाथि निर्भर हुन्छन् । मार्क्स यलाई एउटा जन्जिरले बाँधिएका दुई मानिसको सम्बन्धको रूपमा हेर्दछन्,  जहाँ एउटालाई जीवित रहनको लागि अर्कोको शोषण गर्नु आवश्यक हुन्छ । तर तिनीहरूको हित एकै हुन सक्दैन । किनकि मुनाफा र ज्याला एकै केकका दुई हिस्सा हुन् । यदि केकको एउटा हिस्सा ठूलो भयो भने अर्को हिस्सा स्वतः सानो हुन्छ । मजदुर आफूलाई बढीभन्दा बढी ज्याला प्राप्त होस् भन्ने चाहन्छ । पुँजीपति बढीभन्दा बढी मुनाफा कमाउन चाहन्छ ।

मुनाफा त्यो अतिरिक्त मूल्य हो,  जुन मजदुरले आफ्नो ज्याला बराबरको मूल्य पैदा गरेपछि बनाउँछ । यसो हुँदा मजदुरको ज्याला बढी भएको खण्डमा पुँजीपतिको मुनाफा सीधै कम हुनेछ । र,  यदि पुँजीपतितले आफ्नो मुनाफा बढाउनु छ भने उसले या त मजदुरलाई बढी घण्टा काम गराउनुपर्छ या त्यही समयमा उसलाई बढी तीव्र रूपमा काम गराउनुपर्छ या उसको ज्याला घटाउनुपर्छ । यसलाई एउटा अर्को तरीकाबाट पनि बुझ्न सकिन्छ । मानौं एउटा मजदुरले दस घण्टा काम गरेर एक हजार रूपैयाँको मूल्य उत्पन्न गर्छ । र,  उसको ज्याला अर्थात् उसको श्रमशक्तिलाई कायम राख्नको लागि लागत चारसय रूपैया हुन्छ । यसमा पुँजीपतिको मुनाफा छसय रूपैयाँ भयो । अब यदि मजदुरले हड्ताल गरेर आफ्नो ज्याला बढाएर छसय बनायो भने पुँजीपतिको मुनाफा घटेर चारसय हुन्छ । र,  यदि बजारमा मन्दीको कारण पुँजीपतिले मजदुरको ज्याला घटाएर तीनसय बनायो भने उसको नाफा बढेर सातसय हुनेछ । यसरी ती दुवैको बीचमा उल्टो सम्बन्ध छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ । एउटाको फाइदा अर्कोको नोक्सान हुन्छ । त्यसकारण मार्क्स भन्छन्,  पुँजीको हित सधैं ज्यला कम्तीमा त्यति नै राख्नमा हुन्छ,  जति मजदुरलाई जीवित राख्न र काम गर्न लायक बनाइराख्नको लागि आवश्यक हुन्छ,  त्योभन्दा एक पैसा पनि बढी होइन । जबकि मजदुरको हित आफ्नो ज्यालालाई बढीभन्दा भन्दा बढाउनमा हुन्छ ।

यो एउटा यस्तो आधारभूत सङ्घर्ष हो,  जसलाई अन्त्य गर्न सकिंदैन । नयाँ-नयाँ कारखाना वृद्धि हुँदा मजदुरको तलब पनि वृद्धि हुन्छ भन्ने जस्तो प्रतीत हुन्छ । तर सतही रूपमा मात्र साँचो प्रतीत हुन्छ । पुँजी तीव्र रूपमा बढिरहँदा अर्थात् पुँजीपतिले धेरै लगानी गरिरहँदा र नयाँ-नयाँ उद्योग सञ्चालन गरिरहँदा मजदुरहरूको माग धेरै हुन्छ । कुनै चीजको माग बढ्दा त्यसको मूल्य पनि बढ्छ । यो स्थितिमा मजदुरहरूको ज्याला वा उनीहरूको श्रमशक्तिको मूल्य अस्थायी रूपले बढ्न सक्छ । मजदुरले पहिलेभन्दा राम्रो खाना,  कपडा र शायद केही सानाठूला सहुलियत पनि पाउन सक्छन् । तर मार्क्स यहाँ एउटा धेरै महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछन् । यसो हुँदा मजदुरको सापेक्ष स्थिति राम्रो भयो त ?  अर्थात् पुँजीपतिको तुलनामा उसको हैशियतमा कुनै सुधार आयो त ?   कदापि यस्तो हुँदैन,  बरु उसको स्थिति अझ खराब हुन्छ ।

यसलाई यसरी अझ स्पष्ट रूपमा बुझ्न सकिन्छ । मानौं एउटा मजदुरको ज्याला एक हजारबाट बढेर एघारसय भयो । उसको ज्यालामा दस प्रतिशत वृद्धि भयो । ऊ खुशी छ । तर त्यही समयमा पूँजीपतिको मुनाफामा एकलाखबाट बढेर दुईलाख भयो । उसको पुँजीमा सय प्रतिशत वृद्धि भयो । यसो हुँदा मजदुरको निरपेक्ष आय बढ्यो र शायद ऊ पहिलेभन्दा राम्रोसँग बाँचिरहेको छ । तर पुँजीपति र उसको बीचको दूरी  पहिलेभन्दा कयौंगुना बढी वृद्धि भयो । अब ऊ पुँजीपतिमाथि पहिलेभन्दा पनि बढी निर्भर भयो ।

मार्क्सका अनुसार मजदुरको सामाजिक सन्तुष्टि उसलाई कति प्राप्त हुन्छ भन्ने कुराबाट निर्धारित हुँदैन,  बरु उसको वरिपरि रहने अर्थात् पुँजीपतिलाई कति प्राप्त हुन्छ भन्ने कुराबाट निर्धारित हुन्छ । यदि मालिकको महल पहिलेभन्दा पनि दुईगुना विशाल भयो भने मजदुरलाई आफ्नो झुपडीमा प्राप्त भएको एउटा अतिरिक्त ढोका पनि सानो लाग्छ । उसको बढेको तलबले उसलाई धेरै कम हासिल गरिरहेको महसुस गराउँछ, जबकि समाजको सम्पत्ति धेरै तीव्र रूपमा बढिरहेको छ ।

त्यसकारण पुँजीको बढोत्तरीले मजदुर र मालिकको बीचको दूरीलाई घटाउँदैन,  बरु अझ बढाउँछ । यसले उनीहरूको हितको सङ्घर्षलाई कम गर्दैन,  बरु अरु तीव्र बनाइदिन्छ । त्यसैले यो मित्रताको मुखुण्डोको पछाडि एक शाश्वत दुश्मनी लुकेको हुन्छ । तर यदि यो सङ्घर्ष यति गहिरो छ भने यो व्यवस्था कसरी चलिरहन्छ त ?  मजदुरले यो शोषणको विरुद्ध प्रत्येक दिन किन विद्रोह गर्दैनन्  ?  यसको पछाडि एउटा धेरै विशाल भ्रमजाल छ । अब मार्क्स यही कुरालाई बुझाउन गइरहेका छन् ।

स्वतन्त्रताको भ्रम र मजदुरको विवशता

अब यहाँ हामीले मजदुरको यति धेरै शोषण हुँदा र व्यवस्थासमेत उसको विरुद्ध हुँदा उसले यसलाई किन चुपचाप सहन्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ ।  उसले यो जन्जिरलाई किन समाप्त गर्दैन ?   यसको जवाफ एक शब्दमा भ्रम हो । एउटा धेरै विशाल र शक्तिशाली भ्रम  हो,  जसलाई स्वतन्त्रताको भ्रम भनिन्छ । पुँजीवादी व्यवस्थाको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण क्षमता र त्यसको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण हतियार भनेको उसले शोषणलाई निष्पक्ष र स्वतन्त्र सम्झौताको पछाडि परिणाम प्रदान गर्छ ।

पुरानो समयको दास वा सामन्तवादी व्यवस्थामा शोषण स्पष्ट र नग्न थियो । दासलाई आफू दास हुँ भन्ने थाहा हुन्थ्यो र उसको मालिकले उसमाथि शारीरिक रूपमा जबर्जस्ती गर्दथ्यो । यसरी नै सामन्ती व्यवस्थामा किसान केवल जमिनसँग बाँधिएको थियो । जमिन्दारले आफूलाई निशुल्क काममा लगाउँछ भन्ने उसलाई थाहा थियो । त्यहाँको सम्बन्ध जबर्जस्तीको थियो तर पुँजीवादमा यस्तो हुँदैन । यहाँ मजदुरलाई कुनै एउटा मालिकले किनेको हुँदैन । ऊ कानूनी रूपमा स्वतन्त्र हुन्छ । ऊसँग नागरिक अधिकार हुन्छ । उसले चाहेको बेलामा आफ्नो काम छोड्न सक्छ र कुनै अर्को ठाउँमा काम खोज्न सक्छ । कागजी रूपमा ऊ मालिक समान हुन्छ । दुवैले एउटा सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्छन् । एउटा आफ्नो श्रमशक्ति बेच्न राजी हुन्छ र अर्को किन्नलाई । यहाँ सबै कुरा स्वतन्त्र इच्छाबाट भएको जस्तो प्रतीत हुन्छ ।

यही ठाउँमा आएर भ्रम पैदा हुन्छ । मजदुरलई आफू भाग्यको मालिक भएको प्रतीत हुन्छ । उसलाई आफूले बढी मेहनत गर्दा,  बढी योग्यता देखाउँदा प्रगति गर्न सकिन्छ,  आफ्नो तलब बढाउन सकिन्छ र शायद एक दिन आफै सानोठूलो मालिक बन्न सकिन्छ भन्ने लाग्छ । मजदुरलाई व्यवस्था निष्पक्ष छ र सफलता वा असफलता व्यक्तिको आफ्नो मेहनत तथा योग्यतामाथि निर्भर हुन्छ भन्ने विश्वास दिलाइन्छ । यदि कोही गरीब छ भने यो उसको गल्ती हो,  उसको आफ्नो कमजोरी हो,  व्यवस्थाको होइन । यो सोचले मजदुरलाई आफ्नो खराब अवस्थाको लागि आफैलाई दोषी ठान्नमा विवश गरिदिन्छ । ऊ व्यवस्थामाथि प्रश्न उठाउनुको सट्टा स्वयंलाई गाली गर्छ ।

यद्यपि मार्क्सका अनुसार मजदुर वास्तवमा देखिएको जस्तो स्वतन्त्र हुँदैन। उसको स्वतन्त्रता एक छल हो । ऊ कुनै एउटा पुँजीपतिको दास होइन र ऊ सम्पूर्ण पुँजीपति वर्गको दास हो । जीवित रहनको लागि उसले आफ्नो श्रमशक्ति बेच्नैपर्ने हुन्छ । ऊसँग कुनै अर्को विकल्प हुँदैन । यदि उसले आफ्नो श्रमशक्ति बेचेन भने उसलाई गाँस, बास,  कपास प्राप्त हुँदैन; आफ्नो परिवारको पालनपोषण गर्न सक्दैन । उसको स्वतन्त्रता भनेको कुन मालिकको हातबाट शोषित हुने भन्ने छनौट गर्ने अधिकार मात्र हो । यो त्यो कैदीको स्वतन्त्रता जस्तो हो,  जसलाई आफ्नो जेलको कोठाको रङ्ग छनौट गर्ने अधिकार त हुन्छ तर जेलबाट बाहिर जाने हुँदैन । यो विवशता नै उसको वास्तविक दासता हो । ऊ दैनिक रूपमा कामप्रति प्रेम भएकोले जाँदैन,  यदि ऊ काममा गएन भने उसको अस्तित्व नै खतरामा आउँछ । मजदुरको यो विवशलतालाई बजारको शक्तिले अझ बढाइदिन्छ । पुँजीपति सधैं मजदुरहरूको बीचमा आपसमा नै प्रतिस्पर्धा बनाइरहन चाहन्छन् । एउटा नोकरीको लागि सय जना उपस्थित हुँदा मजदुरको सौदाबाजी गर्ने शक्ति स्वतः अन्त्य हुन्छ । अब ऊ कमभन्दा कम ज्यालामा पनि काम गर्न तयार हुन्छ । किनकि उसलाई आफूले गरिएन भने अरुले गर्नेछन् भन्ने डर हुन्छ ।

प्रविधिको विकासले पनि यही दिशामा काम गर्छ । नयाँ-नयाँ यन्त्र आएपछि धेरैपटक मजदुरहरूको काम खोसिन्छ र वा उनीहरूको आवश्यकता तथा मूल्य दुवै कम हुन्छन् । यन्त्रले मजदुरको ठाउँ लिन्छ,  जसबाट बेरोजगारहरूको एउटा फौज बन्छ । यही बेरोजगारहरूको फौजले काम गरिरहेका मजदुरमाथि लगातार दबाव कायम राख्छन् । यसकारणले मजदुरले आफ्नो माग बढी गर्न सक्दैनन्,  नत्र उनीहरूको ठाउँ लिनको लागि मानिस तयारी अवस्थामा बसेका हुन्छन् । यसरी मजदुरले पुँजीपतिसँगमा मात्र नभएर अरु मजदुरसँग पनि सङ्घर्ष गरिरहेको हुन्छ । र,  यो सङ्घर्षमा फाइदा सधैं पुँजीपतिलाई नै हुन्छ ।

यसो हुँदा यो स्वतन्त्रताको मुखुण्डोको पछाडि एउटा गहिरो आर्थिक बाध्यता र विवशता लुकेको हुन्छ । मजदुर एउटा यस्तो अदृश्य धागोले बाँधिएको हुन्छ,  जुन देखिंदैन तर दासताको जन्जिरभन्दा धेरैगुना बलियो हुन्छ । तर सदैव यस्तै चलिरहँदैन । पूँजी अझ सफल हुँदा के हुन्छ ?  यसबाट मजदुरको अवस्थामा कुनै आधारभूत परिवर्तन आउँछ वा यो सङ्घर्षले अझ भयानक रूप लिनेछ ?  मजदुर वर्गमाथि पुँजीको विकासको के असर पर्छ ?   अब मार्क्स यिनै प्रश्नहरूको केन्द्रमा रहेर आफ्नो विचार प्रदान गर्छन् ।

पूँजी सफल हुँदा मजदुरलाई पनि लाभ प्राप्त हुन्छ ?

पुँजीवादी व्यवस्थामा पुँजीको विकास र सञ्चय अन्तमा सबैको लागि फाइदाजनक हुन्छ भन्ने तर्क दिइन्छ । कारखानाको सङ्ख्या बढेपछि उत्पादन पनि बढ्छ; देशको सकल घरेलु उत्पादन बढेपछि यसको फाइदा तलसम्म पुग्छ र मजदुरको जीवनस्तर पनि सुध्रिन्छ । यो तर्क अनुसार धनीहरूको फाइदा अन्ततः गरीबहरूसम्म पुग्छ । यद्यपि स्थिति यस्तो कदापि हुँदैन ।

यसलाई हामी यसरी अझ स्पष्ट रूपमा बुझ्न सक्छौं । मानौं, अर्थव्यवस्था तीव्र रूपमा सफल भइरहेको छ । नयाँ-नयाँ उद्योग स्थापना भइरहेका छन् । पुँजीपतिले धेरै मुनाफा कमाइरहेका छन् र त्यसलाई फेरि नयाँ लगानीमा लगाइरहेका छन् । यो प्रक्रियामा उनीहरूलाई अझ बढी मजदुरहरूको आवश्यकता हुन्छ । मजदुरहरूको माग उनीहरूको पूर्तिभन्दा बढी हुन्छ । यसको परिणामको बारेमा हामीले पहिले पनि छलफल गर्यौं । मजदुरको ज्याला बढ्नेछ । उनीहरूले सम्भवतः राम्रो गाँस,  बास,   कपास प्राप्त गर्नेछन् । यो एउटा यस्तो स्थिति हो,  जुन माथिबाट हेर्दा धेरै राम्रो लाग्छ । मजदुर खुशी छन्,  पुँजीपति पनि खुशी छन् । किनकि उसको मुनाफा पनि तीव्र रूपमा बढिरहेको छ । अब पुँजी र श्रमको हित एकै भएको जस्तो प्रतीत हुन्छ ।यद्यपि मार्क्सका अनुसार यो सुनौलो तस्विरको पछाडि केही धेरै महत्त्वपूर्ण परिवर्तन भइरहेको हुन्छ, जुन मजदुरको लागि लामो समयमा घातक सावित हुन्छ ।

यसमा पहिलो र सबभन्दा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन मजदुरको सफलताको निर्भरता हो । उसको तलब बढेको  छ तर पुँजीपतिमाथि उसको निर्भरता पहिलेभन्दा धेरै बढेको हुन्छ । उसको सम्पूर्ण जीवनशैली,  उसका बढेका आवश्यकता अब त्यो नोकरीमा टिकेको छ । पहिले शायद ऊ कममा नै गुजारा गर्दथ्यो अब उसले आफ्नो बढेको जीवनस्तरलाई कायम राख्नको लागि लगातार काम गरिरहनुपर्ने हुन्छ । ऊ पुँजीको सुनौलो जन्जिरले अझ कसिएर बाँधिन्छ । उसको स्वतन्त्रता अझ कम हुन्छ ।

दोस्रो,  पुँजीपति र मजदुरको दुरी अझ बढ्छ । मजदुरको ज्याला दस प्रतिशत बढ्यो भने पुँजीपतिको नाफा सय प्रतिशत बढ्छ । यस बारेमा हामीले पहिले पनि चर्चा गरेका छौं । समाजमा असमानताको दूरी अझ बढ्दै जान्छ । त्यसले समाजिक तनाव र असन्तोषलाई जन्म दिन्छ । मजदुर आफ्नो बढेको ज्यालाको बावजुद स्वयंलाई अझ बढी गरीब र शक्तिहीन महसुस गर्न लाग्छन् ।

यद्यपि अर्को घातक प्रभाव अझै बाँकी छ । पुँजीको स्वभाव केवल बढ्नु मात्र हुँदैन,  बरु प्रतियोगितामा कायम रहनको लागि लगातार स्वयंलाई अझ कुशल बनाउनु हुन्छ । ज्यला बढेपछि पुँजीपतिमाथि ज्यलाको लागतलाई कम गर्ने धेरै दबाव हुन्छ । उसले यसको लागि एउटा सबभन्दा प्रभावकारी तरीका अपनाउँछ । त्यो हो प्रविधिको प्रयोग । उसले नयाँ र उत्कृष्ट यन्त्र ल्याउँछ,  जसले कम मजदुरबाट बढी काम गराउन सक्छ । उसले उत्पादनको प्रक्रियालाई यसरी व्यवस्थित गर्छ कि एउटा मजदुरको काम धेरै सरल र दोहोरिने खालको होस् । यसलाई श्रम-विभाजन भनिन्छ । यसको परिणामस्वरूप मजदुरको कौशल र उसको क्षमता खत्तम हुन्छ । पहिले एउटा शिल्पकारले सम्पूर्ण टेबुल बनाउँथ्यो । उसलाई आफ्नो काममा गर्व महसुस हुन्थ्यो । उसको एक पहिचान थियो । अब कारखानामा एउटा मजदुरले केवल टेबुलको एउटा हिस्सा बनाउँछ,  अर्कोले अर्को हिस्साको काम गर्छ । अब उसको काम नीरस,  उदास र बुद्धिहीन हुन्छ । ऊ यन्त्रको एक पूर्जा बनेर रहन्छ ।

यो प्रक्रियाका दुई भयानक परिणाम हुन्छन् । पहिलो,  मजदुरलाई आफ्नो कामबाट अलगाव पैदा हुन्छ । उसलाई आफ्नो काममा कुनै खुशी वा सन्तुष्टि प्राप्त हुँदैन । ऊ केवल पैसा कमाउनको लागि अर्थहीन क्रियालाई दिनभरी दोहोर्‍याइरहन्छ । उसको काम आफ्नो रचनात्मकतालाई स्पष्ट बनाउने माध्यम नरहेर उसको जिन्दगीको सबभन्दा बोझिलो हिस्सा बन्छ । दोस्रो,  र अझ प्रत्यक्ष असर के हुन्छ भने यन्त्रले मजदुरको ठाउँ लिंदै जाँदा र काम सरल हुँदै जाँदा मजदुरहरूको बीचमा प्रतिस्पर्धा अझ बढ्छ । अब एक कुशल शिल्पकारको आवश्यकता हुँदैन । जोकसैले त्यो सरल कामलाई गर्न सक्छ । यसबाट कुशल मजदुरको ठाउँमा अकुशल मजदुर,  पुरुषहरूको ठाउँमा स्त्री र बच्चालाई पनि काममा राखिन्छ । किनकि यहाँ शारीरिक बलको आश्यकता कम भएको हुन्छ । यसबाट मजदुरहरूको पूर्ति धेरै हुन्छ र उनीहरूको सौदाबाजी गर्ने शक्ति पुनः कम हुन्छ ।

यहाँ जसरी बढेको ज्यालाले पुँजीपतिलाई नयाँ प्रविधि ल्याउन बाध्य बनाएको थियो,  त्यही नयाँ प्रविधि अब मजदुरलाई पुनः तल ल्याउने हतियार बन्छ । यसरी पुँजीको विकासको चक्र पूरा हुन्छ । यसले ज्यालामा एक अस्थायी वृद्धि ल्याउन सक्छ तर अन्तमा यसले मजदुरलाई अझ बढी शक्तिहीन बनाइदिन्छ,  उसको कामलाई अझ बढी नीरस बनाइदिन्छ र उसलाई पुँजीमाथि अझ बढी निर्भर बनाइदिन्छ । यसले मजदुरहरूको बीचमा प्रतिस्पर्धालाई बढाएर उनीहरूलाई आपसमा सङ्घर्ष गराउँछ र उनीहरूको सामूहिक शक्तिलाई कमजोर बनाउँछ ।

यसरी पुँजीवादी व्यवस्थामा सुनाइने विकासको कथा सिक्काको केवल एउटा पक्ष हो । दोस्रो पक्ष मजदुरको अलगाव,  शोषण र असुरक्षाको हो । पुँजीको हरेक प्रगतिले आफूसँगै मजदुरको लागि एउटा नयाँ प्रकारको दासता लिएर आउँछ । यो एउटा यस्तो अन्तर्विरोध हो,  जुन यो व्यवस्थामा अन्तर्निहित हुन्छ । तर यदि यो संघर्ष यति गहिरो छ र यदि पुँजीको विकासले पनि मजदुरको भलाई गर्न सक्दैन भने यसको अन्त्य के हो त ?   यो सङ्घर्ष सदैव चलिहरन्छ वा यो सङ्घर्षमा नै कुनै समाधान लुकेको हुन्छ ? अब मार्क्स  यो व्यवस्थाको भविष्य र यसका अन्तर्विरोधहरूको अन्तिम परिणाममाथि आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्दछन् ।

प्रतिस्पर्धाको ज्वाला र सबैको नोक्सान

पुँजीवादी व्यवस्थाको खेलमा दुईटा खेलाडी मात्र हुँदैनन् । एउटा तेस्रो अदृश्य र धेरै शक्तिशाली खेलाडी पनि हुन्छ । त्यो हो प्रतिस्पर्धा । यो प्रतिस्पर्धा मजदुर र पुँजीपतिको बीचमा मात्र हुँदैन, बरु स्वयं पुँजीपतिको बीचमा र स्ययं मजदुरहरूको बीचमा पनि हुन्छ । यो एउटा यस्तो आगो हो,  जसले यो सम्पूर्ण व्यववस्थालाई चलाउँछ पनि र विस्तारै-विस्तारै ध्वस्त बनाउने दिशातिर लिएर पनि जान्छ । अब हामीले यहाँ यो त्रिआयामिक प्रतिस्पर्धाले कसरी काम गर्छ र कसरी यसले सबैको लागि अन्तमा विनाशकारी चक्र बनाउँछ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ ।

सबभन्दा पहिले पुँजीपतिहरूको बीचको प्रतिस्पर्धाको कुरा गरौं । हरेक पुँजीपतिको उद्देश्य बढीभन्दा बढी मुनाफा कमाउनु र आफ्नो हिस्साको बजारलाई सफल बनाउनु हुन्छ । यसको लागि उसले अरु पुँजीपतिहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने हुन्छ । यो प्रतिस्पर्धा जित्ने सबभन्दा सीधा तरीका आफूले उत्पादन गरेको वस्तुलाई अरुको भन्दा सस्तोमा बेच्नु हो । वस्तुलाई बनाउने लागतमा कमी गरेपछि त्यो सस्तोमा बेच्न सकिन्छ ।

लागत कम गर्ने दुई मुख्य तरीका छन् । पहिलो मजदुरलाई दिइने ज्यालालाई कम गर्नु हो । तर यो एउटा सीमासम्म मात्र सम्भव हुन्छ । दोस्रो र बढी प्रभावकारी तरीका उत्पादनको क्षमतालाई बढाउनु हो । यसको अर्थ उति नै समयमा उति नै मजदुरबाट बढी वस्तु तयार गर्नु हो । यो कार्य उत्कृष्ट र विशाल यन्त्रको प्रयोगबाट र श्रमको उत्कृष्ट विभाजनबाट सम्भव हुन्छ । यसमा कामलाई साना-साना हिस्सामा बाँडेर हरेक मजदुरलाई एउटै काम पटक-पटक गराइन्छ ।

यसरी हरेक पुँजीपति अर्कोभन्दा अगाडि जाने होडमा लगातार आफ्नो प्रविधिलाई सुधार्न,  नयाँ यन्त्र ल्याउन र आफ्नो कारखानालाई अझ विशाल बनाउनको लागि विवश हुन्छ । यसो नगर्ने पुँजीपति यो दौडमा पिछडिनेछ र उसको धन्धा चौपट हुनेछ । यो प्रतियोगिताले पुँजीपतिलाई चैनसँग बस्न दिंदैन । उनीहरूले आफ्नो मुनाफालाई लगातार पुनः व्यापारमा लगाउनुपर्ने हुन्छ । तर यो प्रक्रियाको परिणामस्वरूप बढी पैसा भएका विशाल पुँजीपतिले अझ बढी विशाल यन्त्र किन्न सक्छन् । उनीहरूले बढी विशाल परिमाणमा उत्पादन गरेर आफ्नो लागतलाई अझ घटाउँछन् ।

अर्कोतिर साना पुँजीपतिहरू यो दौडमा टिक्न सक्दैनन् । विस्तारै-विस्तारै उनीहरू या त टाट पल्टिनेछन् या विशाल कम्पनीले तिनीहरूलाई किन्छन् । यसको परिणाम पुँजीको सञ्चय हुन्छ । बजारमा केही विशाल पुँजीपति मात्र रहन्छन्,  जसले सम्पूर्ण बजारलाई नियन्त्रित गर्छन् र हजारौं साना पुँजीपतिहरू खत्तम हुन्छन् । मार्क्सले यस्तो एकाधिकारको भविष्यवाणी पहिले नै गरेका थिए ।

अब हामी प्रतियोगिताको दोस्रो स्तरमा जाऔं । यो मजदुरहरूको बीचको प्रतियोगिता हो । हामीले पहिले नै उल्लेख  गरिसकेका छौं कि पुँजीपति सदैव कामको लागि उपलब्ध मजदुरको सङ्ख्या बढी होस् भन्ने चाहन्छ,  ताकि उसले उनीहरूलाई कमभन्दा कम ज्यालामा काम गराउन सकोस् । पुँजीपतिहरूको बीचको प्रतियोगिताले यो प्रक्रियालाई अझ तीव्र बनाइदिन्छ । एउटा पुँजीपतिले नयाँ यन्त्र ल्याएपछि उसले कम मजदुरबाट बढी काम लिन सक्छ । केही मजदुर निकालिन्छन् । यी बेरोजगार मजदुरले काम गरिरहेका मजदुरमाथि दबाव दिन्छन् । यसको साथै कामलाई सरल बनाइन्छ । त्यसपछि जोकसैले त्यो काम गर्न सक्छ । यसबाट पनि मजदुरहरूको बीचमा प्रतिस्पर्धा बढ्दछ ।

हरेक मजदुरलाई डर हुन्छ कि यदि मालिकका शर्तहरू नमान्ने हो भने आफ्नो ठाउँ लिनको लागि बाहिर अरु मजदुर लाइन लागेका हुन्छन् । यो भयले उनीहरूलाई एकजुट हुनबाट रोक्छ र उनीहरूको सामूहिक सौदाबाजीको शक्तिलाई समाप्त गरिदिन्छ । मजदुरले एक-अर्कोलाई आफ्नो ठान्नुको सट्टा आफ्नो प्रतिस्पर्धी ठान्न लाग्छ । र,  यो सङ्घर्षमा पुँजीपतिले सजिलैसँग आफ्नो फाइदा निकालिरहन्छ ।

तेस्रो स्तर मजदुर र पुँजीपतिको बीचको प्रतिस्पर्धा हो । यसको चर्चा हामीले पहिले नै गरिसकेका छौं । मदजुर बढी ज्याला चाहन्छ भने पुँजीपति बढी मुनाफा चाहन्छ । यो एक निरन्तर चल्ने सङ्घर्ष हो । तर हामीले यी तीनै प्रतिस्पर्धालाई एकसाथ मिलाएर हेर्यौं भने एउटा धेरै जटिल तस्विर प्रकट हुन्छ । पुँजीपतिले आपसमा सङ्घर्ष गरेर एक-अर्कोलाई खत्तम बनाइरहेका हुन्छन् । यसमा पुँजी केही हातमा समेटिंदै जान्छ । मजदुरले आपसमा सङ्घर्ष गरेर आफ्नो ज्याला र कामका शर्ताहरूलाई स्वयं गिराइरहेका हुन्छन् ।

यसरी यी दुवै वर्ग आपसमा त सङ्घर्ष गरिरहेका हुन्छन् । यो एउटा यस्तो अराजक व्यवस्ता हो,  जसमा जोकोही एक-अर्कोलाई पछार्नमा लागेको हुन्छ । यो प्रक्रियामा उत्पादनको क्षमता त धेरै बढ्छ । समाजले पहिले कल्पनै नगरिएका चीजहरू बनाउन लाग्छ । तर यो वृद्धि भएको सम्पत्तिको विभाजन यति असमान हुन्छ कि एकातिर सम्पन्नताको पर्वत बन्छ भने अर्कोतिर गरीबीको खाल्डो अझ गहिरो हुँदै जान्छ । अब यो व्यवस्था आफ्नै अन्तर्विरोधहरूको बोझमुनि दबिन लाग्छ । यसले उत्पादन त धेरै गर्छ तर यसले ती करोडौं मानिसहरूको किन्ने क्षमतालाई खत्तम बनाइदिन्छ,  जसको लागि यो उत्पादन गरिएको हुन्छ ।

अब यसको परिणाम आर्थिक सङ्कट हुन्छ,  त्यसलाई मन्दी भनिन्छ । कारखाना वस्तुहरूले भरिएका हुन्छन् तर किन्नेहरू हुँदैनन् । किनिक मजदुरसँग पैसा नै हुँदैन । यो एक निरर्थक स्थिति हो,  जहाँ समाज उसले धेरै सम्पन्नता पैदा गरेको कारणले गरीब हुन्छ । यो यस व्यवस्थाको सबभन्दा गम्भीर र सबभन्दा घातक अन्तर्विरोध हो । त्यसो हुँदा यो विनाशकारी चक्रको कुनै अन्त छ वा छैन ?  यो सङ्कट पटक-पटक आइरहन्छ त ?  मार्क्सका अनुसार हरेक सङ्कटले यो व्यवस्थाको चिहान खन्नमा एउटा अर्को फरुवा चलाउँछ । यो सङ्घर्षको अन्तिम परिणाम के हुन सक्छ त ?   अब मार्क्स यही प्रश्नको केन्द्रमा रहेर आफ्नो विचार प्रदान गर्छन् ।

सङ्कटको चक्र र व्यवस्थाको भविष्य

पुँजीवादी व्यवस्थाले एकातिर उत्पादन क्षमतामा अभूतपूर्व वृद्धि गर्छ भने अर्कोतिर पुँजीलाई केही हातमा समेटेर मजदुर वर्गलाई गरीब बनाएर एउटा गहिरो सङ्कटलाई जन्म दिन्छ । यो अतिउत्पादनको सङ्कट हो । र,  यो यस्तो सङ्कट हो,  जुन पुँजीवादी व्यवस्थाको नसा-नसामा बसेको हुन्छ र पटक-पटक एउटा चक्र जसरी फर्केर आउँछ । यहाँ मार्क्सले यही सङ्कटको चक्रलाई गहिराईपूर्वक बुझाएका छन् । यहाँ मार्क्सले यो व्यस्थाको अन्तिम भविष्य के हुनेछ भन्ने कुरा पनि स्पष्ट पारेका छन् ।

सबभन्दा पहिले यो सङ्कटको प्रकृतिलाई ठीकसँग बुझौं । अतिउत्पादनको सङ्कट धेरै विचित्र हुन्छ । यो मानिसका आवश्यकता पूरा भएकोले हुँदैन । समाजमा लाखौं मानिस भोका,  नाङ्गा,  घरबारविहीन र अन्य आवश्यक चीजहरूबाट वञ्चित हुनसक्छन् । तर पनि बजारमा बिक्री नभएका वस्तु हुनसक्छन् । त्यसो हुँदा यो आवश्यकताभन्दा बढी उत्पादन नभएर मुनाफामा आधारित उत्पादनको व्यवस्थामा किन्ने क्षमताभन्दा बढी उत्पादन हो ।

यसलाई यसरी अझ स्पष्ट रूपमा बुझ्न सकिन्छ । पुँजीपतिहरूको बीचको प्रतिस्पर्धाले उनीहरूलाई बढीभन्दा बढी उत्पादन गर्नको लागि प्रेरित गर्छ । हरेकले आफ्ना उत्पादनका वस्तु बेच्ने कुरा सोच्छ । यससँगै यही प्रतिस्पर्धाले उनीहरूलाई ज्यालालाई कमभन्दा कम बनाउने र मजदुरहरूलाई कामबाट निकाल्नको लागि विवश बनाउँछ । परिणामस्वरूप समाजको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण उपभोक्ता वर्ग (मजदुर र आम जनता)  को वस्तु किन्ने शक्ति लगातार घट्दै जान्छ । यसपछि एउटा समय यस्तो आउँछ,  जहाँ कारखानामा बनेका वस्तु गोदाममा सड्न लाग्छन् । किनकि बजारमा त्यसलाई किन्ने कोही पनि हुँदैन ।

यो सङ्कट आएपछि बिक्री घट्नेवित्तिकै पुँजीपतिले उत्पादन बन्द गर्दछन् । उनीहरूले कारखानामा ताला लगाइदिन्छन् र मजदुरहरूलाई ठूलो परिमाणमा छाँटिदिन्छन् । पहिलेदेखि नै कम वस्तु खरिद गर्नसक्ने मजदुर अब बेरोजगार भएर केही पनि किन्न सक्दैनन् । यसबाट माग अझ तल झर्छ । अन्य पुँजीपति पनि उत्पादन घटाउनमा विवश हुन्छन् । यसपछि एउटा दुश्चक्र शुरु हुन्छ । साना कम्पनी र दोकाहरू टाट पल्टिनेछन् । शेयर बजार ओरालो लाग्छ । अर्थव्यवस्थामा एक भयानक मन्दी छाउँछ । यो एउटा प्रक्रिया हो,  जसमा व्यवस्थाले स्वयंलाई ठीक बनाउनको लागि स्वयंको एक हिस्सालाई नष्ट गरिदिन्छ । धेरै उत्पादन क्षमता नष्ट हुन्छ । यन्त्रहरू कबाडीको भाउमा पनि बिक्री हुँदैनन् । वस्तुहरू धेरै सस्तोमा पनि विक्री हुँदैनन् । यसो हुँदा वस्तु फ्याँक्नुपर्नेसम्म स्थिति आउँछ । लाखौं मानिस बेरोजगारी र भोकमरीको सँघारमा पुग्नेछन् ।

केही समयसम्म यो बर्बादी चलिरहन्छ । त्यसपछि विस्तारै-विस्तारै स्थिति परिवर्तित हुनलाग्छ । यो सङ्कटबाट बचेका विशाल र बलिया कम्पनीले टाट पल्टेका साना कम्पनीहरूलाई धेरै सस्तोमा किन्नेछन् । यसबाट पुँजीको सञ्चय अझ बढी हुन्छ । मजदुरहरूको बेरोजगारी यति बढ्छ कि उनीहरू अति कम ज्यालामा काम गर्न बाध्य हुन्छन् । अब लागत कम भइसकेको हुन्छ । विस्तारै-विस्तारै केही पुँजीपति पुनः उत्पादन शुरु गर्नमा फाइदा देख्न लाग्छन् । यसपछि उनीहरू उत्पादन शुरु गर्छन् । केही मानिसलाई काम प्राप्त हुन्छ ।बजारमा केही माग पैदा हुन्छ । यसलाई देखेर अरु पुँजीपति पनि हिम्मत गर्छन् । यसपछि अर्थव्यवस्था विस्तारै लिकमा आउनलाग्छ ।

अब एक नयाँ तीव्रताको अवधि शुरु हुन्छ । यो केही वर्षपछि फेरि एउटा अर्को विशाल सङ्कटमा गएर खत्तम हुन्छ । यो एक अन्तहीन चक्र हो; तीव्रता,  पुनः सङ्कट,  पुनः बर्बादी,  पुनः सुधार र पुनः एक नयाँ तीव्रता । हरेक चक्रसँगै पुँजी र बढी शक्तिशाली अझ बढी केन्द्रित हुँदै जान्छन् भने मजदुर वर्ग अझ बढी असहाय बन्दै जान्छन् ।

मार्क्सका अनुसार यो केवल आर्थिक चक्र मात्र नभएर यो एक ऐतिहासिक प्रक्रिया हो,   जुन आफ्नो अन्तिम परिणामतिर गइरहेको हुन्छ । मार्क्सको तर्क अनुसार पुँजीवाद स्वयंले आफ्नो विनाशको बिज रोप्दछ । सबभन्दा पहिले, हरेक सङ्कटसँगै यसले पुँजीलाई केही मानिसको मात्र हातमा जम्मा गर्दै जान्छ । एकातिर मुठ्ठिभर अरबपति हुन्छन् भने अर्कोतिर करोडौंको सङ्ख्यामा गरीब र असहाय मजदुर हुन्छन् । समाजको ध्रुबीकरण बढ्दै जान्छ ।

दोस्रो,  पूँजीवादले उत्पादनलाई बढीभन्दा बढी सामाजिक बनाउँछ । पहिले एउटा शिल्पकारले एक्लै काम गर्दथ्यो,  अब हजारौं मजदुर एउटै कारखानामा मिलेर काम गर्छन् । उत्पादन एक सामूहिक क्रिया बन्छ । तर यो सामूहिक उत्पादनको फल व्यक्तिगत रूपमा लिइन्छ । यो एउटा गहिरो अन्तर्विरोध हो;  उत्पादन सामाजिक हुन्छ तर मुनाफा व्यक्तिगत हुन्छ ।

तेस्रो र सबभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, पुँजीवादले मजदुर वर्गलाई पैदा मात्र नगरेर त्यसलाई सङ्गठित पनि गर्दछ । कारखना र शहरमा एकसाथ काम गर्दै मजदुरमा आफ्नो साझा हित र साझा पीडाप्रति सचेतना जागृत हुन्छ । उनीहरूले यो सङ्घर्ष अब कुनै एउटा मालिकसँग मात्र नभएर सम्पूर्ण व्यवस्थासँग हो भन्ने कुरा बुझ्नेछन् । उनीहरूले ट्रेड-युनियन र अन्य सङ्गठन बनाएर आफ्नो शक्तिलाई एकताबद्ध बनाउन सिक्नेछन् । हरेक सङ्कट र मन्दीले यो चेतनालाई अझ वृद्धि गर्दछ । मजदुरहरूलाई यो व्यवस्थाले स्थायी सुरक्षा र सम्मानजनक जीवन दिन सक्दैन भन्ने कुरा महसुस हुन्छ । उनीहरूले समाजको भलाईको लागि प्रयोग हुनसक्ने उत्पादनका सम्पूर्ण साधन,  सम्पूर्ण प्रविधिको प्रयोग केवल केही मानिसको मुनाफाको भइरहेको छ भन्ने कुरा बुझ्नेछन् ।

मार्क्सको मान्यता अनुसार एकदिन यो सङ्घर्ष त्यो बिन्दुमा पुग्नेछ,  जहाँबाट मजदुर वर्गले यो व्यवस्थालाई समाप्त गरिदिनेछ । उत्पादनका साधन यति धेरै विकसित भएपछि र समाजको ध्रुबीकरण यति धेरै बढेपछि मजदुर वर्गसँग सङ्गठित भएर उत्पादनका साधनमाथि कब्जा गर्ने र तिनीहरूलाई व्यक्तिगत मुनाफाको सट्टा सम्पूर्ण समाजका आवश्यकता पूरा गर्नको लागि सञ्चालन गर्नुको अतिरिक्त कुनै मार्ग बच्नेछैन । उनीहरूले शोषणको आधार रहेको निजी सम्पत्तिको अन्त्य गरिदिनेछन् र एक नयाँ समाजवादी समाजको जग राख्नेछन् । यो मार्क्सको भविष्यवाणी थियो । यो एउटा यस्तो विचार हो,  जसले सम्पूर्ण संसारमा क्रान्ति र बहसलाई जन्म दियो ।

निष्कर्ष 

अन्तमा, यो पुस्तक केवल आर्थिक विश्लेषण मात्र होइन,  यो सामाजिक चेतनाको एक सशक्त औजार हो, जसले वर्तमान पुँजीवादी व्यवस्थालाई चुनौती दिँदै एउटा न्यायपूर्ण भविष्य निर्माणको बाटो देखाउँछ। यो पुस्तक पढिसकेपछि निम्न कुरामा स्पष्ट हुन सकिन्छ । मजदुरले प्राप्त गर्ने ज्याला उसको पूरा कामको मूल्य होइन । यो त केवल मजदुरको काम गर्ने क्षमता अर्थात् श्रमशक्तिलाई जीवित र कायम राख्ने मूल्य हो । मजदुरको श्रमशक्ति एक जादूगरी वस्तु हो । किनकि यसले आफ्नो लागतभन्दा कैयौं बढी मूल्य उत्पन्न गर्न सक्छ र यही अतिरिक्त मूल्य पुँजीपतिको मुनाफाको स्रोत हो ।

पुँजी केवल पैसा वा यन्त्र मात्र नभएर एक सामाजिक सम्बन्ध हो,  जुन मजदुर वर्गको शोषणमा टिकेको हुन्छ । पुँजी र श्रमको हित एक-अर्कोका विरोधी हुन्छन् । पुँजीको प्रगतिले पनि मजदुर र मालिकको बीचको दूरीलाई अझ बढाइदिन्छ । प्रतिस्पर्धाको ज्वालाले पुँजीपतिहरूलाई मात्र आपसमा सङ्घर्ष गराउँदैन,  त्यसले मजदुरलाई पनि एक-अर्कोको दुश्मन बनाइदिन्छ ।

पुँजीवादी व्यवस्था समय-समयमा आउने आर्थिक सङ्कटहरूको चक्रमा फस्दछ,  जसले पुँजीवादको अन्त्यको खाल्डो गहिरो बनाउनको लागि एक फरुवाको काम गर्छ । हाम्रो आर्थिक व्यवस्था परिवर्तित गर्न नसकिने कुनै प्राकृतिक वा ईश्वरीय देन नभएर मानिसद्वारा बनाइएको एक ऐतिहासिक व्यवस्था हो । मानिसले बनाएको चीज उसैले परिवर्तन पनि गर्न सक्छ । एउटा उत्कृष्ट,  बढी न्यायपूर्ण र बढी मानवीय संसार बनाउने कुरा सम्भव छ । तर त्यसको लागि विद्यमान व्यवस्थाका कमजोरीहरूलाई बुझ्नुपर्छ र त्यसलाई परिवर्तन गर्नको लागि सङ्गठित रूपमा प्रयास गर्नुपर्छ । इतिहासको अन्त भएको छैन र भविष्य अझै पनि हाम्रो हातमा छ ।

सन्दर्भ स्रोतहरू

1. https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/wage-labour-capital.pdf
2. https://open.oregonstate.education/sociologicaltheory/chapter/marx-on-wage-labor-and-capital/
3. https://www.supersummary.com/wage-labour-and-capital-value-price-and-profit/summary/
4. https://narayangiri.wordpress.com/2025/05/05/karl-marx-in-nepali/
5. https://dayitwabodh.com/news/detail/159973/
6. https://www.marxists.org/archive/marx/works/1847/wage-labour/guide.htm
7. https://www.coursehero.com/lit/Wage-Labour-and-Capital/plot-summary/
8. https://www.drishtiias.com/hindi/paper4/karl-marx
9. Study and Research of various websites, blogs, online portals, youtube channels, etc.narayangiri.wordpress.comबाट