नबराज काफ्ले

संस्थामा लामो समय काम गर्नु, संस्थालाई एउटा उचाइसम्म पुर्‍याउन योगदान गर्नु र नेतृत्वमा रहेर महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नु निश्चय नै सम्मानयोग्य विषय हो। तर विगतमा गरेको योगदानकै आधारमा नेतृत्वको ‘लाइसेन्स’ सधैँ पुरानै नेतृत्वको हातमा सुरक्षित रहनुपर्छ भन्ने मानसिकताबाट अब संस्था र समाज दुवै बाहिर निस्कन जरुरी छ।

कुनै पनि संस्था व्यक्तिविशेषको निजी सम्पत्ति होइन; त्यो सामूहिक विश्वास, साझा प्रयत्न, संस्थागत मूल्य र भविष्यका सम्भावनाको साझा यात्रा हो। त्यसैले संस्थाको इतिहासलाई सम्मान गर्दै विगतका योगदानको उच्च मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ, तर त्यही योगदानलाई भविष्यको नेतृत्वमाथिको स्थायी अधिकारका रूपमा स्थापित गर्नु हुँदैन।

आज नेपालका राजनीतिक दलदेखि सामाजिक संघ–संस्थासम्म हेर्दा नेतृत्व हस्तान्तरण, पुस्तान्तरण र नयाँ विचारलाई अवसर दिने संस्कारको प्रश्न गम्भीर रूपमा उठिरहेको छ। लामो समयसम्म एउटै व्यक्तिको वरिपरि नेतृत्व केन्द्रित भइरहने, नयाँ पुस्ताको क्षमता र सम्भावनालाई पर्याप्त स्थान नदिने तथा विगतको योगदानलाई वर्तमान नेतृत्वको निरन्तरताको आधार बनाउने प्रवृत्तिले संस्थाको गतिशीलता कमजोर पार्न सक्छ।

संस्थालाई जीवित, गतिशील र समयसापेक्ष बनाइराख्न नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनुपर्छ, नयाँ सोचलाई स्थान दिनुपर्छ र सक्षम नयाँ नेतृत्वलाई जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्ने उदार संस्कार विकास गर्नुपर्छ। परिवर्तनलाई रोक्नु संस्थाको संरक्षण होइन; संस्थाको आवश्यकता र समयको मागअनुसार परिवर्तनलाई व्यवस्थित रूपमा आत्मसात् गर्नु नै वास्तविक संस्थागत परिपक्वता हो।

पुरानो नेतृत्वको अनुभव र नयाँ पुस्ताको ऊर्जा एउटै यात्रामा जोडिन सके संस्था केवल आफ्नो इतिहासको गौरवमा सीमित रहँदैन, नयाँ इतिहास निर्माण गर्ने सामर्थ्य पनि प्राप्त गर्छ।
त्यसैले अब ‘मैले धेरै गरेँ, त्यसैले नेतृत्व सधैँ मेरै हुनुपर्छ’ भन्ने संकुचित सोचभन्दा माथि उठेर ‘मैले निर्माण गरेको संस्थालाई अब अझ अगाडि कसले लैजान सक्छ?’ भन्ने उदार र दूरदर्शी प्रश्न गर्न सक्ने संस्कार आवश्यक छ।

योगदानको सम्मान हुनुपर्छ, तर योगदानको नाममा नेतृत्वमा एकाधिकार हुनु हुँदैन। अनुभवको कदर हुनुपर्छ, तर अनुभवको आडमा नयाँ सम्भावनाको ढोका बन्द गरिनु हुँदैन। नेतृत्व कुनै पदको स्थायी स्वामित्व होइन; यो निश्चित समयका लागि प्राप्त हुने संस्थागत जिम्मेवारी हो।

विगतलाई सम्मान गर्दै भविष्यलाई अवसर दिन सक्ने संस्था मात्र समयसँगै अझ उचाइमा पुग्न सक्छ। अन्ततः संस्था बलियो व्यक्ति विशेषका कारण होइन, सही समयमा सही क्षमता, सही सोच र सही नेतृत्वलाई अवसर दिने संस्थागत संस्कारका कारण बलियो हुन्छ।

त्यसैले आजको आवश्यकता स्पष्ट छ—परिवर्तनलाई स्वीकारौँ, योगदानलाई सम्मान गरौँ, नयाँ नेतृत्वलाई अवसर दिऔँ र संस्थालाई व्यक्ति केन्द्रित होइन, विचार, विधि र सामूहिक नेतृत्व केन्द्रित बनाउँदै अझ उचाइतर्फ अघि बढाऔँ।

यही सोच राजनीतिक दलदेखि सामाजिक संघ–संस्थासम्म सबैले आत्मसात् गर्न सके मात्र संस्थागत लोकतन्त्र, नेतृत्व पुस्तान्तरण र दीर्घकालीन संस्थागत विकासको आधार बलियो बन्न सक्छ।

सामाजिक अभियन्ता